Posted in Books I Love to Read

જેણે લાહૌર નથી જોયું એ જન્મ્યો જ નથી

શરીફા વીજળીવાળા. ગુજરાતી ભાષાના એક જાણીતા વિવેચક, સંપાદક અને અનુવાદક. કૃતિઓની પસંદગી અને અનુવાદની ગુણવત્તા એમને મારા પ્રિય લેખકોના ખાનામાં મૂકે છે. એમના ભારત વિભાજન સંબંધિત વાર્તાઓ, નવલકથાઓના અનુવાદ, સંપાદનો મને આકર્ષે છે. આજે જે કૃતિની વાત કરી રહ્યો છું તે મૂળ અસગર વજાહત દ્વારા હિન્દીમાં લખાયેલા નાટક “જિસ લાહૌર નઈ દેખ્યા ઓ જમ્યાઈ નઈ”નો શરીફાબેન દ્વારા કરાયેલો ગુજરાતી અનુવાદ છે.

લગભગ એક જ બેઠકમાં પૂરુ કરી શકાય એવા આ નાટકની પુસ્તકે સ્વરૂપે કેટલીક મર્યાદાઓ છે. મૂળભૂત રીતે નાટક એ દૃશ્યકલા છે, જેમાં મંચ, પડદા, પ્રકાશ, કલાકારોના હાવભાવ અને પાર્શ્વસંગીત મોટો ભાગ ભજવે છે. એ દૃષ્ટિએ આ નાટ્યપુસ્તક એ સંવાદોનું સંકલન માત્ર છે. પરંતુ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લેખિકાએ સ્પષ્ટ કરેલી નાટ્યવાર્તાની વિભાવના વાચકને આ નાટકના આંતરસત્ત્વથી, હાર્દથી વાકેફ કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આઝાદીના ૪૩ વર્ષ બાદ ૧૯૯૦માં લખાયેલું આ નાટક સૌ પ્રથમ તખ્તાના જાણીતા કલાકાર હબીબ તનવર દ્વારા ભજવાયું. દેશ વિદેશમાં તેના ૫૦૦થી વધુ ખેલ ભજવાયા છે, જે નાટકની સફળતાની સાહેદી પૂરે છે.

નાટકની વાર્તા સાવ સીધી સાદી છે. ૧૯૪૭નો પરિવેશ છે. આઝાદીની સમાંતરે જ હિંદના ભાગલા થતાં મૂળ લખનૌનો એક મુસ્લિમ પરિવાર નવા બનેલા પાકિસ્તાનના લાહૌરમાં જઈ વસે છે. શરૂઆતમાં રાહત છાવણીમાં રહેતા સૈયદ મિર્ઝાના આ પરિવારને લાહૌરના એક હિન્દુ વેપારીની વિશાળ હવેલી ફાળવવામાં આવે છે. અહીંથી જ વાર્તા વળાંક લે છે. જે વિશાળ હવેલી સૈયદ મિર્ઝાના પરિવારને ફાળવવામાં આવેલી એ હવેલીમાં એક વૃદ્ધા રહેતી હોવાની તેમને જાણ છે. પૂછપરછ કરતાં માલૂમ થાય છે કે તે હવેલીના મૂળ માલિક રતન ઝવેરીની મા છે. મિર્ઝા તેમને હવેલી છોડી ભારત ચાલ્યા જવાનું કહે છે પરંતુ વૃદ્ધા પોતાની હવેલી છોડવા તૈયાર નથી. બેગમની સલાહથી મિર્ઝા હવેલી ફાળવનાર અધિકારીને મળીને પરિસ્થિતિ સમજાવે છે. અધિકારી મિર્ઝાને મળેલી હવેલી પાછી લઈ નવું મકાન ફાળવવા કહે છે. રાહત છાવણીઓમાં વીતાવેલો સમય નજર સમક્ષ આવતાં મિર્ઝા એ કાયદાકીય આંટીઘૂંટીને નકારી પોતાની મેળે જ એ વૃદ્ધાને ઘર બહાર કરવાની તૈયારીઓ કરે છે. સમજાવટથી વાત ન પતતાં મિર્ઝા આખી વાતનો દોર મહોલ્લાના પહેલવાન પાસે લઈ જાય છે. પહેલાંથી જ હવેલી પર ડોળો રાખીને બેઠેલો પહેલવાન તેમાં હવેલી હડપ કરવાની તક જુએ છે.

બીજી તરફ એ વૃદ્ધા એના મમતાભર્યા સ્વભાવથી ન કેવળ મિર્ઝા પરિવારની જ પરંતુ આખા મહોલ્લાની ‘માઈ’ બની જાય છે. એક સમયે વૃદ્ધાને ઘરબહાર કરવાની પેરવીઓ કરતા મિર્ઝા હવે તેમના સંરક્ષક બની ઊભા રહે છે. વિભાજન બાદ ધાર્મિક ધૃવીકરણથી મુસ્લિમ બની બેઠેલા લાહૌરમાં આ વૃદ્ધા દિવાળી ઉજવે છે. હાથમાંથી ગયેલી હવેલીની ખીજ ઉતારવા પહેલવાન મહોલ્લાના લોકોને સગવડિયા ધર્મની ઝાંખી કરાવી, ધર્મના, ધર્મગ્રંથના મનઘડંત ઉપદેશો સમજાવી કાફર વૃદ્ધાને હવેલી, શહેર અને દેશ બહાર ધકેલી દેવાની ઉશ્કેરણી કરે છે. પણ તેની આ દલીલો ન તો મિર્ઝા પરિવાર પર કે ન તો મહોલ્લાના કોઇ મુસલમાનના ઇમાન કે નિયત ઉપર અસર કરે છે. ઉલટાનું મૌલવી એની સંકીર્ણ ધર્મ વ્યાખ્યાઓને ફગાવી માનવીય ધર્મ વિશે સમજાવે છે. વાર્તાનો અંત નાટકની સફળતાનો મોટો આધાર બની રહે છે. માઈ – રતનની માનું અવસાન થઈ જાય છે અને લાહૌરનો એ આખો મહોલ્લો શોકાતૂર બની જાય છે. વૃદ્ધાની અંતિમવિધિનો પ્રશ્ન સર્જાય છે. એની અંતિમવિધિ કરવી કેવી રીતે? ભારતથી આવેલા એ તમામ મુસલમાનો પોતે જોયેલી હિન્દુ વિધિઓ યાદ કરીને એ વૃદ્ધાને તેના ધર્મ અનુસાર અંતિમવિદાય આપવાની તૈયારી કરે છે. ‘રામ નામ સત હૈ, યહી તુમારી ગત હૈ’નું ઉચ્ચારણ કરતાં કરતાં વૃદ્ધાના રાવી નદીના કિનારે અંતિમસંસ્કાર કરે છે. આ ઘટનાઓથી વિચલિત થતો ધર્મની સંકીર્ણ માનસિકતાવાળો પહેલવાન વિધર્મી વૃદ્ધા માટે, એના અંતિમસંસ્કાર માટે અહોભાવથી ટોળે વળેલાં પોતાના બિરાદરોને જોઈ ઉશ્કેરાય છે. હવેલી ખોયાનો વસવસો અને વિધર્મીને અપાતું માન તેનાથી સાંખી શકાતું નથી અને તે ધર્મની સાચી વિભાવનાને સમજનારા-સમજાવનારા મૌલવીની મસ્જિદ મધ્યે હત્યા કરી નાખે છે.

અહીં દેશના ભાગલામાંથી સર્જાયેલી એક ઘટનાને બહુ કલાત્મક રીતે રજૂ કરાઈ છે. લાહૌર એક શહેર મટીને મારા/તમારા આપણા સૌના વતનનું પ્રતિક બની જાય છે. વર્ષોથી સાથે રહેતી બે કોમો પરસ્પર વૈમનસ્યતાની સંકીર્ણ રાજનીતિ અને અધકચરી ધર્માંધતાનો હાથો બની ગઈ છે ત્યારે આ નાટક ગંગા-જમના તહેજીબની મશાલ/દિવાદાંડી બની રહે છે. અહીં માઈ, મિર્ઝા અને મૌલવી સહિતનો આખો મહોલ્લો સહિષ્ણુતા અને સૌહાર્દના પ્રતિક બની જાય છે. આપણા સૌના જન્મ પહેલા બની ગયેલા એ કરુણાંતિક ઇતિહાસ (વિભાજન)ને આપણે મિટાવી તો નથી શકતા પણ લેખક આ નાટક દ્વારા આપણને જે કહેવા માંગે છે એને સમજી લઈએ તો પણ આપણા દેશની દુઃખતી રગ બની બેઠેલા સામાજીક/ધાર્મિક કર્કરોગને આપણે હંફાવી શકીશું.