Posted in Books I Love to Read

જેણે લાહૌર નથી જોયું એ જન્મ્યો જ નથી

શરીફા વીજળીવાળા. ગુજરાતી ભાષાના એક જાણીતા વિવેચક, સંપાદક અને અનુવાદક. કૃતિઓની પસંદગી અને અનુવાદની ગુણવત્તા એમને મારા પ્રિય લેખકોના ખાનામાં મૂકે છે. એમના ભારત વિભાજન સંબંધિત વાર્તાઓ, નવલકથાઓના અનુવાદ, સંપાદનો મને આકર્ષે છે. આજે જે કૃતિની વાત કરી રહ્યો છું તે મૂળ અસગર વજાહત દ્વારા હિન્દીમાં લખાયેલા નાટક “જિસ લાહૌર નઈ દેખ્યા ઓ જમ્યાઈ નઈ”નો શરીફાબેન દ્વારા કરાયેલો ગુજરાતી અનુવાદ છે.

લગભગ એક જ બેઠકમાં પૂરુ કરી શકાય એવા આ નાટકની પુસ્તકે સ્વરૂપે કેટલીક મર્યાદાઓ છે. મૂળભૂત રીતે નાટક એ દૃશ્યકલા છે, જેમાં મંચ, પડદા, પ્રકાશ, કલાકારોના હાવભાવ અને પાર્શ્વસંગીત મોટો ભાગ ભજવે છે. એ દૃષ્ટિએ આ નાટ્યપુસ્તક એ સંવાદોનું સંકલન માત્ર છે. પરંતુ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લેખિકાએ સ્પષ્ટ કરેલી નાટ્યવાર્તાની વિભાવના વાચકને આ નાટકના આંતરસત્ત્વથી, હાર્દથી વાકેફ કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આઝાદીના ૪૩ વર્ષ બાદ ૧૯૯૦માં લખાયેલું આ નાટક સૌ પ્રથમ તખ્તાના જાણીતા કલાકાર હબીબ તનવર દ્વારા ભજવાયું. દેશ વિદેશમાં તેના ૫૦૦થી વધુ ખેલ ભજવાયા છે, જે નાટકની સફળતાની સાહેદી પૂરે છે.

નાટકની વાર્તા સાવ સીધી સાદી છે. ૧૯૪૭નો પરિવેશ છે. આઝાદીની સમાંતરે જ હિંદના ભાગલા થતાં મૂળ લખનૌનો એક મુસ્લિમ પરિવાર નવા બનેલા પાકિસ્તાનના લાહૌરમાં જઈ વસે છે. શરૂઆતમાં રાહત છાવણીમાં રહેતા સૈયદ મિર્ઝાના આ પરિવારને લાહૌરના એક હિન્દુ વેપારીની વિશાળ હવેલી ફાળવવામાં આવે છે. અહીંથી જ વાર્તા વળાંક લે છે. જે વિશાળ હવેલી સૈયદ મિર્ઝાના પરિવારને ફાળવવામાં આવેલી એ હવેલીમાં એક વૃદ્ધા રહેતી હોવાની તેમને જાણ છે. પૂછપરછ કરતાં માલૂમ થાય છે કે તે હવેલીના મૂળ માલિક રતન ઝવેરીની મા છે. મિર્ઝા તેમને હવેલી છોડી ભારત ચાલ્યા જવાનું કહે છે પરંતુ વૃદ્ધા પોતાની હવેલી છોડવા તૈયાર નથી. બેગમની સલાહથી મિર્ઝા હવેલી ફાળવનાર અધિકારીને મળીને પરિસ્થિતિ સમજાવે છે. અધિકારી મિર્ઝાને મળેલી હવેલી પાછી લઈ નવું મકાન ફાળવવા કહે છે. રાહત છાવણીઓમાં વીતાવેલો સમય નજર સમક્ષ આવતાં મિર્ઝા એ કાયદાકીય આંટીઘૂંટીને નકારી પોતાની મેળે જ એ વૃદ્ધાને ઘર બહાર કરવાની તૈયારીઓ કરે છે. સમજાવટથી વાત ન પતતાં મિર્ઝા આખી વાતનો દોર મહોલ્લાના પહેલવાન પાસે લઈ જાય છે. પહેલાંથી જ હવેલી પર ડોળો રાખીને બેઠેલો પહેલવાન તેમાં હવેલી હડપ કરવાની તક જુએ છે.

બીજી તરફ એ વૃદ્ધા એના મમતાભર્યા સ્વભાવથી ન કેવળ મિર્ઝા પરિવારની જ પરંતુ આખા મહોલ્લાની ‘માઈ’ બની જાય છે. એક સમયે વૃદ્ધાને ઘરબહાર કરવાની પેરવીઓ કરતા મિર્ઝા હવે તેમના સંરક્ષક બની ઊભા રહે છે. વિભાજન બાદ ધાર્મિક ધૃવીકરણથી મુસ્લિમ બની બેઠેલા લાહૌરમાં આ વૃદ્ધા દિવાળી ઉજવે છે. હાથમાંથી ગયેલી હવેલીની ખીજ ઉતારવા પહેલવાન મહોલ્લાના લોકોને સગવડિયા ધર્મની ઝાંખી કરાવી, ધર્મના, ધર્મગ્રંથના મનઘડંત ઉપદેશો સમજાવી કાફર વૃદ્ધાને હવેલી, શહેર અને દેશ બહાર ધકેલી દેવાની ઉશ્કેરણી કરે છે. પણ તેની આ દલીલો ન તો મિર્ઝા પરિવાર પર કે ન તો મહોલ્લાના કોઇ મુસલમાનના ઇમાન કે નિયત ઉપર અસર કરે છે. ઉલટાનું મૌલવી એની સંકીર્ણ ધર્મ વ્યાખ્યાઓને ફગાવી માનવીય ધર્મ વિશે સમજાવે છે. વાર્તાનો અંત નાટકની સફળતાનો મોટો આધાર બની રહે છે. માઈ – રતનની માનું અવસાન થઈ જાય છે અને લાહૌરનો એ આખો મહોલ્લો શોકાતૂર બની જાય છે. વૃદ્ધાની અંતિમવિધિનો પ્રશ્ન સર્જાય છે. એની અંતિમવિધિ કરવી કેવી રીતે? ભારતથી આવેલા એ તમામ મુસલમાનો પોતે જોયેલી હિન્દુ વિધિઓ યાદ કરીને એ વૃદ્ધાને તેના ધર્મ અનુસાર અંતિમવિદાય આપવાની તૈયારી કરે છે. ‘રામ નામ સત હૈ, યહી તુમારી ગત હૈ’નું ઉચ્ચારણ કરતાં કરતાં વૃદ્ધાના રાવી નદીના કિનારે અંતિમસંસ્કાર કરે છે. આ ઘટનાઓથી વિચલિત થતો ધર્મની સંકીર્ણ માનસિકતાવાળો પહેલવાન વિધર્મી વૃદ્ધા માટે, એના અંતિમસંસ્કાર માટે અહોભાવથી ટોળે વળેલાં પોતાના બિરાદરોને જોઈ ઉશ્કેરાય છે. હવેલી ખોયાનો વસવસો અને વિધર્મીને અપાતું માન તેનાથી સાંખી શકાતું નથી અને તે ધર્મની સાચી વિભાવનાને સમજનારા-સમજાવનારા મૌલવીની મસ્જિદ મધ્યે હત્યા કરી નાખે છે.

અહીં દેશના ભાગલામાંથી સર્જાયેલી એક ઘટનાને બહુ કલાત્મક રીતે રજૂ કરાઈ છે. લાહૌર એક શહેર મટીને મારા/તમારા આપણા સૌના વતનનું પ્રતિક બની જાય છે. વર્ષોથી સાથે રહેતી બે કોમો પરસ્પર વૈમનસ્યતાની સંકીર્ણ રાજનીતિ અને અધકચરી ધર્માંધતાનો હાથો બની ગઈ છે ત્યારે આ નાટક ગંગા-જમના તહેજીબની મશાલ/દિવાદાંડી બની રહે છે. અહીં માઈ, મિર્ઝા અને મૌલવી સહિતનો આખો મહોલ્લો સહિષ્ણુતા અને સૌહાર્દના પ્રતિક બની જાય છે. આપણા સૌના જન્મ પહેલા બની ગયેલા એ કરુણાંતિક ઇતિહાસ (વિભાજન)ને આપણે મિટાવી તો નથી શકતા પણ લેખક આ નાટક દ્વારા આપણને જે કહેવા માંગે છે એને સમજી લઈએ તો પણ આપણા દેશની દુઃખતી રગ બની બેઠેલા સામાજીક/ધાર્મિક કર્કરોગને આપણે હંફાવી શકીશું.

Posted in Poetry

પ્રેમમાં હોતા નથી કાયમ કિનારા…

આંખમાં આંસુ ભર્યા ને હોઠ પર છે સ્મિત પણ;
કંઠમાં ડુસકું દબાયું ને ગળામાં ગીત પણ.
શ્વાસ ને ધબકારની સંડોવણી કાયમ રહી;
એ વિના શોધી રહ્યો છું જિંદગીની રીત પણ.
સ્વપ્ન મારી આંખમાં ખટકી રહ્યું છે જો મને;
ભૂલ મારી એટલી મેં સંઘર્યો અતીત પણ.
બંધ ઘરને પૂછ ના તું કોઈપણ સ્વજન વિશે;
આંગણાની સાથ રડશે બારણા ને ભીંત પણ.
પ્રેમમાં હોતા નથી કાયમ કિનારા – હા, વિજય
હોય છે કોઈ પળે ડૂબી જવામાં જીત પણ.

Posted in Letters

A Latter to Collage Friends

Dear Friends,

It was 26th of April when I wish to write but couldn’t get much time and mood. I choose the date because it was a date of milestone from we farewelled our college. Today my heart is assembling such memoirs of our togetherness.

In every one’s life, time comes when the heart spreads the wings to fly and ohh! what a luck of mine to share that era of college days with you. It was destiny that one has to spend and we too. we are spreaded on mother earth with a quite far distance but the feel og intimate relations still breathing.

Friends, As you NRIs are living in different countries, I don’t know weather it will possible in future to meet as a whole unit. Though my heart is nurturing a tiny wish to photograph (a group photo) wrinkles of time on our faces.

Vijay

Posted in Poetry

હું સપનાઓનો સાગર છું…

હું સપનાઓનો સાગર છું; તું આવ લઈને નીંદરને,
આ પ્રેમની વાતો સમજી જો; પંખી માગે છે પીંજરને.
હૈયામાં ઢબૂરી બેઠો છું; હું રાત એક સન્નાટાની,
તું લાગણીઓને સ્પર્શી જો; ચિનગારી માંગે ઇંધણને.
સાવ કોરા કાગળની માંહે; અક્ષર અક્ષર રમવું શું ?
દાવ તને સોંપું છું જા; બે પગલાં દઈ દે લીંપણને.

Posted in Poetry

મુક્તક – ૧

ઉદાસી રાત છે ને હું, વધુ તું વાત ના કર,
નવા સંબંધની મારા થકી શરૂઆત ના કર;
મિલાવી ના શકું હું આંખ મારી જાત સાથે,
ગુનાહોની તું એવી રીતથી કબૂલાત ના કર.

Posted in Books I Love to Read

સત્યની શોધમાં

શ્રી મેઘાણીનું સર્જન મોટેભાગે લોકસાહિત્ય રૂપનું છે. પરંતુ પ્રસ્તુત નવલ અલગ કલેવરની છે. મૂળ તો ‘અપ્ટન સિંકલેર’ની ‘સેમ્યુઅલ ધ સીકર’ પર આધારિત આ નવલને પ્રાદેશિક પરિવેશ આપવામાં લેખક પૂર્ણ રીતે સફળ રહ્યા છે.
શામળ એક ગ્રામ્ય યુવક છે. શેર બજારમાં પરિવારની સંપત્તિ ગુમાવ્યા બાદ તે શહેર તરફ આશાભરી મીટ માંડી ગામડાથી પલાયન કરી શહેરમાં જાય છે. શહેર પહોંચતા પહેલાં ઠગાય છે, સાથે લાવેલ મૂડી પણ ગુમાવે છે. પહેલી જ રાતે પોલીસ ખોટા ગુનામાં જેલમાં ધકેલે છે. ન્યાયાધીશ આપવીતી સાંભળી મદદની ખાતરી આપે છે. ત્યારબાદ તે એક પ્રોફેસરને મળે છે. જીવનની લાયકી–અલાયકીના ચક્રમાં પોતે નકામો છે તેવી અનુભૂતિ તેને આત્મહત્યા તરફ દોરે છે. જીવનનો અંત આણાવા જતો શામળ જીવના જોખમે રસ્તામાં એક પૈસાદાર નબીરાનો જીવ બચાવે છે. શેઠનો દીકરો તેને માન સહિત નોકરીએ રાખે છે અને શામળ સમજે છે કે તે દુનિયામાં લાયકીના જૂથમાં પ્રવેશ કરવામાં સફળ રહ્યો છે. ધીરે ધીરે તેને શેઠના દીકરાના ભોગવિલાસની જાણ થાય છે. કથા નાયક તેને સીધે રસ્તે દોરવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ નિષ્ફળ રહે છે. ખૂનના ગુનામાં જેલમાં ધકેલાય છે. સંજોગોવશાત્‌ ચોરી કરવા મજબૂર બને છે, પણ આત્મડંખ ફરી તેને નિષ્ઠાપથ પર દોરી લાવે છે. ધર્મોપદેશકના ઘરમાં ચોરી કરવાના યત્ન બાદ ઉપદેશક તેને ધર્મના સમાજમાં નોકરીએ રાખે છે. એક પછી એક સમાજની દેખીતી ચકાચૌંધ અને ઉજળા પાસાઓની પાછળની કુટિલતા તેની આગળ ખૂલતી જાય છે. ગરીબોનું શોષણ, પૈસાની મદદથી ખરીદાતા માન-મરતબા, ધર્મની આડમાં લોકોની ભલાઈને બદલે કરાતી લૂંટ… છેવટે શામળ સમાજનિર્માણની મશાલ લઈ સમાજમાં વ્યાપ્ત બદીઓ સામે બંડ પોકારે છે. એની પડખે ઊભો રહે છે અલાયકીના જૂથમાં વહેંચાયેલો સમાજનો કચડાયેલો વર્ગ. કથાના અંત તરફ શહેરની મધ્યે નકાબપોશ ઉચ્ચ-શ્રીમંત વર્ગને ઉઘાડા પાડવા માટે યોજેલી સભામાં શામળ ધંધાદારી ગુંડાઓના હાથે ગવાય છે.

વાર્તાનો અંત અધૂરો છોડી દેવાયો છે. પણ વાર્તા તત્ત્વની દૃષ્ટિએ એ કારગત જણાય છે. મૂડીવાદી સમાજરચના, વિરાટ હુન્નર-ઉદ્યોગો, ન્યાયમંદિરો, વિદ્યાપીઠોનાં પાંડિત્યો, ધર્મસંસ્થાઓના શુભાશયો, કે પ્રજાપ્રતિનિધિત્વનાં કહેવાતાં બંધારણો, સ્થાપિત હિતવાળા લોકવર્ગની સોનેરી જાળ બની જાય છે. આમ, અંધાધૂધ ભૌતિક વિલાસ તરફ અગ્રેસર મૂડીવાદી સમાજરચના સામે સમાજવાદની આરસી ધરી લેખક વાચકને આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આત્મનિરિક્ષણ તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે.

મૂળકથા વાંચી નથી એટલે વાર્તાના અંતે આવતું ક્રાંતિગીત કેવા પ્રકારનું છે તેની મને જાણ નથી. અલબત્ત, મેઘાણીની લેખિનીમાંથી ઢોળાયેલું આ ગીત વાર્તાની સાથે જ મારી નસેનસમાં એ રીતે ભળી ગયું છે કે હું એ આખેઆખું અહીં મૂકી દેવાનો મોહ ત્યજી શકતો નથી.

બાજે ડમરુ દિગન્ત, ગાજે કદમો અનંત,
આઘે દેખો, રે અંધ ! ચડી ઘોર આંધી;
દેશદેશથી લોક, નરનારી થોકેથોક,
ઉન્નત રાખીને ડોક, આવે દળ બાંધી.

વિધવિધ વાણી ને વેશ, વિધવિધ રંગો ને કેશ !
તોયે નવ દ્વેષ લેશ દાખવતાં આવે;
દેતાં ડગ એકતાલ, નિર્ભયતાની મશાલ
લઈને કંગાલ કેરી સેના આવે.
દેખો ! રે કાલ કેરી સેના આવે.

ગરજે નવલાં નિશાન, નવલાં મુક્તિનાં ગાન :
ઊડત ધ્વજ આસમાન સિંદૂરભીંજ્યો;
ઊભાં સબ રાષ્ટ્ર દેખ, થરથર પૂછે હરેક,
કંકુબોળેલ એ કહો જી કોણ નેજો ?
ગગને દેતા હુંકાટ, ઝલમલ જ્યોતિ લલાટ,
વદ, હો બંધુ વિરાટ ! ક્યાં થકી તું આવે ?
માનવજાતિને કાજ આશાવંતા અવાજ,
શા શા સંદેશ આજ તું સંગે લાવે ?
રંકોનાં લાખ લાખ દળ વાદળ આવે.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

અમે માનવ-મંદિર કેરી નવતર રચના અનેરી,
સોંપી તમને, નમેરી માલિક ધનવંતા !
તમ પર ઇતબાર ધરી, વેઠ્યાં દુઃખ મરી મરી,
બોજા ચૂપ કરી રહ્યા પીઠ પર વહંતા.
આજ નીરખી એ આલીશાન, જૂગજૂનાં બાંધકામ,
ધ્રૂજે અમ હાડચામ, હૈયાં અમ ધડકે;
ધવલાં એ દિવ્યધામ, કીધાં શીદ તમે શ્યામ !
છાંટ્યાં પ્રભુના મુકામ રંક તણે રક્તે.
અમે એ સહુ ધોવા કલંક, ધોવા તમ પાપપંક,
દિલના વિષડંખ સૌ વિસારી અહીં આવ્યાં;
સહુને વસવા સમાન ચણવા નવલાં મકાન,
ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન લોકસંઘ આવ્યા;
દેખ મહાકાલનાં કરાલ સૈન્ય આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

તમે રૂંધી નભના ઉજાસ, પ્રભુજીના પવન-શ્વાસ;
રચિયાં રૌરવી ખાસ યંત્ર કારખાનાં;
લેવા ધનના નિચોડ, છૂંદ્યાં મનુબાગછોડ,
બાફ્યાં અમ કોડભર્યાં બાલ-પુષ્પ નાનાં.
તમે પૂરી અમ પુત્રીઓને, ભોળી સાવિત્રીઓને,
કોમળ કળીઓને છેક વેશ્યામંદિરીએ;
ટુકડા રોટીને કાજ, વેચે વનિતાઓ લાજ,
એવા તમ રાજના પ્રતાપ શે વીસરીએ.
હાય એ સહુ આશા અમારી, સૂતી હત્યાપથારી,
એને રુધિરે ભીંજાડી નયનો અમ લાવ્યાં;
નૂતન શક્તિનો તાજ પહેરી શિર પરે આજ,
માનવમુક્તિને કાજ રંક-સૈન્ય આવ્યાં.
જોજો કંગાલ તણાં દળ-વાદળ આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

હવે કંપો રે ઓ કૃપાલ ! કંપો અમ રક્ષપાલ !
પરની રોટીના ભક્ષનાર તમે કંપો !
છલના કિલ્લા ને કોટ કરવા સબ લોટપોટ,
આવે લંગોટધારી સૈન્ય : હવે કંપો !
માનવ આત્માની માંહી જુગજુગથી જે છુપાઈ,
ભાઈભાઈની સગાઈ, મુક્તિની પિપાસા;
એ છે અમ અસ્ત્રશસ્ત્ર, કોટિ કોટિ સહસ્ત્ર,
અકલંકિત ને અહિંસ્ત્ર : એ અમારી આશા.
આખર એની જ જીત : સમજી લેજો ખચીત,
ભાગો ભયભીત જાલિમો ! વિરાટ આવે,
નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
એકતાલ એકતાન લોકસૈન્ય આવે.
દેખ ! દેખ ! કાલનાં અપાર કટક આવે.

Posted in Poetry

વરસમાં એકવાર…

વરસમાં એકવાર આ તહેવાર આવે છે.
દુનિયા ડૂબી હોય પોતાના જ રંગરાગમાં,
— ને, કોઈને મન બહાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

કોઈ હાથ મિલાવી હેપ્પી બર્થડે કહે;
કોઈ મુબારકબાદ આપે છે,
– ને, દૂર વસતા મિત્રોના
ટેલિફોન તાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

કેલેન્ડરમાં ક્યાંયે રજા નથી પડતી;
એના જેવી છતાંયે મજા નથી મળતી,
ન રમવા છતાંયે જીવનની કોઈ બાજી
આજે ‘વિજય’ બારોબાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

Posted in Poetry

औरते

सडक के किनारे
बैठ जाती है
कुछ औरते
मील के पत्थरो की तरह
कुछ एक अंतर की दूरी पर
ये औरते —
जो पूरा दिन
अपना बदन ढकने मे
उलझी सी रहती है
सूरज की पहली किरन से पहले
धूँधली सी रोशनी मे
कुछ छोटे मोटे पौधो कि आड मे
और
कभी यूँ ही
बैठ जाती है
खडे पैर
झूके मुँह
शर्मसार…

❋ ❋ ❋

सोचता हूँ
कभी हम भी
इस शहर मे
नये थे
माँ कुछ उलझी सी रहती थी
पडोसन माँसी से अक्सर बातें किया करती थी
समझ न आता था
माँसी कहा करती थी
“इसमे शर्माना क्या ?
यह तो रोज का है
बस —
सिर मत उठाना ।”

Posted in Letters

પ્રિય બાપુ

તા. ૦૨/૧૦/૨૦૧૯
બુધવાર

પ્રિય બાપુ,
આપની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે હાર્દિક શુભેચ્છા સહ ચરણસ્પર્શ. સ્વાભાવિક છે કે આપણો પરિચય એકલપક્ષીય છે. આમ છતાં, રાષ્ટ્રનિર્માણમાં આપની ભૂમિકા અને તેની પશ્ચાદ અસરોનો મારા પર પડેલો પ્રભાવ મને આ પત્ર લખવા પ્રેરી રહ્યા છે.

તમારી સાથેનો પહેલો પરિચય ત્રીજા-ચોથા ધોરણના એ પાઠથી થયેલો જેમાં તમે દાતણ કરવા માટે એક નાનકડી લોટી જેટલું પાણી ઉપયોગમાં લઈ ખપ પૂરતું વાપરવાની સમજ કેળવેલી. જીવન જેમ જેમ આગળ ચાલ્યું તેમ તેમ તમારા વિશેની લેખિત-મૌખિક માન્યતાઓ મારા માનસને ઘેરતી રહી. અહિંસા, બ્રહ્મચર્ય, યંત્રવિરોધ, વર્ણાવ્યવસ્થા સંબંધિત આપના અભિપ્રાયો વિશેની ટીકા-ટીપ્પણીઓ મારા માનસમાં આપની આભાને ખંડિત કરતી રહી. પરંતુ આજે જ્યારે સ્વયંવિવેકથી તમારા જીવન તરફ દૃષ્ટિપાત કરું છું ત્યારે એક સરેરાશ ભારતીય તરીકે તમને સમજી ન શક્યાનો અપરાધભાવ અનુભવું છું.

બાપુ, આપ કેવળ એક રાજનૈતિક વ્યક્તિત્ત્વ જ નહોતા પરંતુ એથી પણ વિશેષ યુગદૃષ્ટા તરીકે માનવકલ્યાણની ભાવનાથી પ્રેરીત થઈ મુઠ્ઠી ઊંચેરા ભારતીયથી આગળા વધી વિશ્વમાનવ બની રહ્યા. આપે ન કેવળ સમકાલીન પરંતુ દીર્ઘકાલીન સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે ઊંડું ચિંતન કર્યું. મનુષ્યની ગરિમા, સ્વતંત્રતા અને નૈતિક શક્તિને પ્રોત્સાહિત કરવા સત્ય, પ્રેમ, અહિંસા અને સહયોગ જેવા નૈતિક મૂલ્યોની સ્થાપના પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ શોષણ અને અત્યાચાર સામે લડવા સત્યાગ્રહ, બહિષ્કાર, સવિનય અવજ્ઞા જેવા લોકતાંત્રિક અને અહિંસાત્મક સાધનો માનવજાતના હાથમાં મૂક્યા.

આપના વ્યક્તિત્ત્વમાં એક ગજબ ચુંબકીય બળ હતું. આપે સાધ્યની સાથે સાધન શુદ્ધિ પર પણ ભાર મૂક્યો. દેશને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યવાદથી મુક્તિ અપાવવાની સમાંતરે આપે જનમાનસને સ્પર્શતા સસ્પૃશ્યતા નિવારણ, સાંપ્રદાયિક એકતા, મહિલા ઉત્કર્ષ, દારૂબંધી, બુનિયાદી શિક્ષણ જેવા પાયાના મુદ્દાઓ પર પોતાની અસર છોડી.

સમયની સાથે સમસ્યાઓ અને તેના ઉકેલ બદલાતા જાય છે. પરંતુ હું જોઉં છું કે વર્તમાન સમાજ – વિશ્વની સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપના જીવનવિચાર, મૂલ્યસિમ્દ્ધાંતો તેમજ આર્થિક સામાજીક અવધારણાઓમાં નિહિત છે. વિશ્વ આજે આતંકવાદ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે ત્યારે નોઆખલીનું એઅ અડગ વૃદ્ધ શરીર આંખ સામે તરવરે છે. સબરીમાલા મંદિરમાં સ્ત્રીઓના પ્રવેશને અવરોધતી પછાત, સંકુચિત, ધાર્મિક માનસિકતાને લોકમાનસમાંથી હટાવી શકવા માટે તમારાથી ઉત્તમ કોણ હોઈ શકે ? બેરોજગારી અને આર્થિક મંદીનો પ્રશ્ન આપના બુનિયાદી શિક્ષણ સ્વરૂપ અને ગ્રામ સ્વરાજની સંકલ્પનાથી ઉકેલી શકાય તેમ છે. જળવાયું પરિવર્તનના પડકારને પહોંચી વળવા સમગ્ર વિશ્વને એકજૂથ કરી શકે તેવું આપ જેવું સર્વસ્વીકૃત નૈતિક નેતૃત્ત્વ આજના સમયની માંગ બની ગયું છે.

માર્ટીન લ્યુથર, હો ચિ મિન્હ, નેલ્સન મંડેલા જેવા નેતૃત્ત્વો તેમના પર આપની અસરને સ્વીકારી ચૂક્યા છે. અન્યાય, શોષણ, સામ્રાજ્યવાદ સામે આપે ધરેલું અહિંસાનું વ્રત આજે પણ વિશ્વના સામાજિક ક્રાંતિના ધરાતલને પ્લાવિત કરી રહ્યું છે. અમે ધર્મગ્રંથોમાં ઈશ્વરને અલૌકિક શક્તિઓની મદદથી વિશ્વકલ્યાણ કરતાં વાંચ્યા-સાંભળ્યા છે પરંતુ અમારા જેવો જ એક માનવદેહ તેની વિરલ આત્મશક્તિના પ્રભાવથી સમગ્ર વિશ્વ માટે દીવાદાંડી બની રહ્યો છે તે ઘટના માનવ ઈતિહાસનું એક ઉત્તુંગ શિખર છે. આપના મહાન વિચારો સદીઓ સુધી માનવજાતિનું પથદર્શન કરતા રહેશે – પ્રેરણા આપતા રહેશે.

લિ.
આપનો ગુણાનુરાગી
વિજય

તા.ક. આમ તો પહેલી ઓક્ટોબરે પોસ્ટકાર્ડની ૧૫૧મી જયંતિ વિશે લખવા ઈચ્છી રહ્યો હતો પરંતુ ઓફિસમાં આવનારી ઑડીટની તૈયારીઓમાં કામનું ભારણ બમણું થઈ ગયું છે. ઉપરાંત શાળાઓ બંધ હોવાના કારણે બાળકોના અભ્યાસ માટે ફળવાતો થોડો સમય તથા નવા સરનામે બંધાઈ રહેલી સ્વપ્નકુટિરની તૈયારીઓની વ્યસ્તતા અને એ બધાથી ઉપર લખવાની આળસના કારણે, ગત વર્ષે ગાંધીજીની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિતે ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા આયોજીત પત્રલેખન પ્રતિયોગિતા ઢાઈ અખરમાં Bapu, You are Immortal ! વિષયે ગાંધીજીને લખેલો પત્ર બેઠો નકલ કરી અહીં ચોંટાડી રહ્યો છું.

Posted in Poetry

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે…

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે; મહેકવું ફૂલ થઈ મારે,
ગગન ઘનઘોર ગર્ભેથી; ચમકવું ચાંદ થઈ મારે.

ધબકવું લાગણી નામે; હૃદયથી એક્‌એક્‌ નસમાં,
ઉછીના આંસુઓ લઈને; વહેંચવું દર્દને મારે.

નિરાશા ને હતાશામાં; નિઃસાસા સાવ ખાલી છે,
ભરીને જોમ જીવનમાં; ઉછળવું શ્વાસ થઈ મારે.

નથી કો એષણા હૈયે; હવે થાવું અમર કોને,
‘વિજય’ને હું સમર્પિત છું; નિખરવું નાશ થઈ મારે.