Posted in Poetry

હું સપનાઓનો સાગર છું…

હું સપનાઓનો સાગર છું; તું આવ લઈને નીંદરને,
આ પ્રેમની વાતો સમજી જો; પંખી માગે છે પીંજરને.
હૈયામાં ઢબૂરી બેઠો છું; હું રાત એક સન્નાટાની,
તું લાગણીઓને સ્પર્શી જો; ચિનગારી માંગે ઇંધણને.
સાવ કોરા કાગળની માંહે; અક્ષર અક્ષર રમવું શું ?
દાવ તને સોંપું છું જા; બે પગલાં દઈ દે લીંપણને.

Posted in Poetry

મુક્તક – ૧

ઉદાસી રાત છે ને હું, વધુ તું વાત ના કર,
નવા સંબંધની મારા થકી શરૂઆત ના કર;
મિલાવી ના શકું હું આંખ મારી જાત સાથે,
ગુનાહોની તું એવી રીતથી કબૂલાત ના કર.

Posted in Uncategorized

સત્યની શોધમાં

શ્રી મેઘાણીનું સર્જન મોટેભાગે લોકસાહિત્ય રૂપનું છે. પરંતુ પ્રસ્તુત નવલ અલગ કલેવરની છે. મૂળ તો ‘અપ્ટન સિંકલેર’ની ‘સેમ્યુઅલ ધ સીકર’ પર આધારિત આ નવલને પ્રાદેશિક પરિવેશ આપવામાં લેખક પૂર્ણ રીતે સફળ રહ્યા છે.
શામળ એક ગ્રામ્ય યુવક છે. શેર બજારમાં પરિવારની સંપત્તિ ગુમાવ્યા બાદ તે શહેર તરફ આશાભરી મીટ માંડી ગામડાથી પલાયન કરી શહેરમાં જાય છે. શહેર પહોંચતા પહેલાં ઠગાય છે, સાથે લાવેલ મૂડી પણ ગુમાવે છે. પહેલી જ રાતે પોલીસ ખોટા ગુનામાં જેલમાં ધકેલે છે. ન્યાયાધીશ આપવીતી સાંભળી મદદની ખાતરી આપે છે. ત્યારબાદ તે એક પ્રોફેસરને મળે છે. જીવનની લાયકી–અલાયકીના ચક્રમાં પોતે નકામો છે તેવી અનુભૂતિ તેને આત્મહત્યા તરફ દોરે છે. જીવનનો અંત આણાવા જતો શામળ જીવના જોખમે રસ્તામાં એક પૈસાદાર નબીરાનો જીવ બચાવે છે. શેઠનો દીકરો તેને માન સહિત નોકરીએ રાખે છે અને શામળ સમજે છે કે તે દુનિયામાં લાયકીના જૂથમાં પ્રવેશ કરવામાં સફળ રહ્યો છે. ધીરે ધીરે તેને શેઠના દીકરાના ભોગવિલાસની જાણ થાય છે. કથા નાયક તેને સીધે રસ્તે દોરવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ નિષ્ફળ રહે છે. ખૂનના ગુનામાં જેલમાં ધકેલાય છે. સંજોગોવશાત્‌ ચોરી કરવા મજબૂર બને છે, પણ આત્મડંખ ફરી તેને નિષ્ઠાપથ પર દોરી લાવે છે. ધર્મોપદેશકના ઘરમાં ચોરી કરવાના યત્ન બાદ ઉપદેશક તેને ધર્મના સમાજમાં નોકરીએ રાખે છે. એક પછી એક સમાજની દેખીતી ચકાચૌંધ અને ઉજળા પાસાઓની પાછળની કુટિલતા તેની આગળ ખૂલતી જાય છે. ગરીબોનું શોષણ, પૈસાની મદદથી ખરીદાતા માન-મરતબા, ધર્મની આડમાં લોકોની ભલાઈને બદલે કરાતી લૂંટ… છેવટે શામળ સમાજનિર્માણની મશાલ લઈ સમાજમાં વ્યાપ્ત બદીઓ સામે બંડ પોકારે છે. એની પડખે ઊભો રહે છે અલાયકીના જૂથમાં વહેંચાયેલો સમાજનો કચડાયેલો વર્ગ. કથાના અંત તરફ શહેરની મધ્યે નકાબપોશ ઉચ્ચ-શ્રીમંત વર્ગને ઉઘાડા પાડવા માટે યોજેલી સભામાં શામળ ધંધાદારી ગુંડાઓના હાથે ગવાય છે.

વાર્તાનો અંત અધૂરો છોડી દેવાયો છે. પણ વાર્તા તત્ત્વની દૃષ્ટિએ એ કારગત જણાય છે. મૂડીવાદી સમાજરચના, વિરાટ હુન્નર-ઉદ્યોગો, ન્યાયમંદિરો, વિદ્યાપીઠોનાં પાંડિત્યો, ધર્મસંસ્થાઓના શુભાશયો, કે પ્રજાપ્રતિનિધિત્વનાં કહેવાતાં બંધારણો, સ્થાપિત હિતવાળા લોકવર્ગની સોનેરી જાળ બની જાય છે. આમ, અંધાધૂધ ભૌતિક વિલાસ તરફ અગ્રેસર મૂડીવાદી સમાજરચના સામે સમાજવાદની આરસી ધરી લેખક વાચકને આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આત્મનિરિક્ષણ તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે.

મૂળકથા વાંચી નથી એટલે વાર્તાના અંતે આવતું ક્રાંતિગીત કેવા પ્રકારનું છે તેની મને જાણ નથી. અલબત્ત, મેઘાણીની લેખિનીમાંથી ઢોળાયેલું આ ગીત વાર્તાની સાથે જ મારી નસેનસમાં એ રીતે ભળી ગયું છે કે હું એ આખેઆખું અહીં મૂકી દેવાનો મોહ ત્યજી શકતો નથી.

બાજે ડમરુ દિગન્ત, ગાજે કદમો અનંત,
આઘે દેખો, રે અંધ ! ચડી ઘોર આંધી;
દેશદેશથી લોક, નરનારી થોકેથોક,
ઉન્નત રાખીને ડોક, આવે દળ બાંધી.

વિધવિધ વાણી ને વેશ, વિધવિધ રંગો ને કેશ !
તોયે નવ દ્વેષ લેશ દાખવતાં આવે;
દેતાં ડગ એકતાલ, નિર્ભયતાની મશાલ
લઈને કંગાલ કેરી સેના આવે.
દેખો ! રે કાલ કેરી સેના આવે.

ગરજે નવલાં નિશાન, નવલાં મુક્તિનાં ગાન :
ઊડત ધ્વજ આસમાન સિંદૂરભીંજ્યો;
ઊભાં સબ રાષ્ટ્ર દેખ, થરથર પૂછે હરેક,
કંકુબોળેલ એ કહો જી કોણ નેજો ?
ગગને દેતા હુંકાટ, ઝલમલ જ્યોતિ લલાટ,
વદ, હો બંધુ વિરાટ ! ક્યાં થકી તું આવે ?
માનવજાતિને કાજ આશાવંતા અવાજ,
શા શા સંદેશ આજ તું સંગે લાવે ?
રંકોનાં લાખ લાખ દળ વાદળ આવે.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

અમે માનવ-મંદિર કેરી નવતર રચના અનેરી,
સોંપી તમને, નમેરી માલિક ધનવંતા !
તમ પર ઇતબાર ધરી, વેઠ્યાં દુઃખ મરી મરી,
બોજા ચૂપ કરી રહ્યા પીઠ પર વહંતા.
આજ નીરખી એ આલીશાન, જૂગજૂનાં બાંધકામ,
ધ્રૂજે અમ હાડચામ, હૈયાં અમ ધડકે;
ધવલાં એ દિવ્યધામ, કીધાં શીદ તમે શ્યામ !
છાંટ્યાં પ્રભુના મુકામ રંક તણે રક્તે.
અમે એ સહુ ધોવા કલંક, ધોવા તમ પાપપંક,
દિલના વિષડંખ સૌ વિસારી અહીં આવ્યાં;
સહુને વસવા સમાન ચણવા નવલાં મકાન,
ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન લોકસંઘ આવ્યા;
દેખ મહાકાલનાં કરાલ સૈન્ય આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

તમે રૂંધી નભના ઉજાસ, પ્રભુજીના પવન-શ્વાસ;
રચિયાં રૌરવી ખાસ યંત્ર કારખાનાં;
લેવા ધનના નિચોડ, છૂંદ્યાં મનુબાગછોડ,
બાફ્યાં અમ કોડભર્યાં બાલ-પુષ્પ નાનાં.
તમે પૂરી અમ પુત્રીઓને, ભોળી સાવિત્રીઓને,
કોમળ કળીઓને છેક વેશ્યામંદિરીએ;
ટુકડા રોટીને કાજ, વેચે વનિતાઓ લાજ,
એવા તમ રાજના પ્રતાપ શે વીસરીએ.
હાય એ સહુ આશા અમારી, સૂતી હત્યાપથારી,
એને રુધિરે ભીંજાડી નયનો અમ લાવ્યાં;
નૂતન શક્તિનો તાજ પહેરી શિર પરે આજ,
માનવમુક્તિને કાજ રંક-સૈન્ય આવ્યાં.
જોજો કંગાલ તણાં દળ-વાદળ આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

હવે કંપો રે ઓ કૃપાલ ! કંપો અમ રક્ષપાલ !
પરની રોટીના ભક્ષનાર તમે કંપો !
છલના કિલ્લા ને કોટ કરવા સબ લોટપોટ,
આવે લંગોટધારી સૈન્ય : હવે કંપો !
માનવ આત્માની માંહી જુગજુગથી જે છુપાઈ,
ભાઈભાઈની સગાઈ, મુક્તિની પિપાસા;
એ છે અમ અસ્ત્રશસ્ત્ર, કોટિ કોટિ સહસ્ત્ર,
અકલંકિત ને અહિંસ્ત્ર : એ અમારી આશા.
આખર એની જ જીત : સમજી લેજો ખચીત,
ભાગો ભયભીત જાલિમો ! વિરાટ આવે,
નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
એકતાલ એકતાન લોકસૈન્ય આવે.
દેખ ! દેખ ! કાલનાં અપાર કટક આવે.

Posted in Poetry

વરસમાં એકવાર…

વરસમાં એકવાર આ તહેવાર આવે છે.
દુનિયા ડૂબી હોય પોતાના જ રંગરાગમાં,
— ને, કોઈને મન બહાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

કોઈ હાથ મિલાવી હેપ્પી બર્થડે કહે;
કોઈ મુબારકબાદ આપે છે,
– ને, દૂર વસતા મિત્રોના
ટેલિફોન તાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

કેલેન્ડરમાં ક્યાંયે રજા નથી પડતી;
એના જેવી છતાંયે મજા નથી મળતી,
ન રમવા છતાંયે જીવનની કોઈ બાજી
આજે ‘વિજય’ બારોબાર આવે છે.
વરસમાં એકવાર —૦

Posted in Poetry

औरते

सडक के किनारे
बैठ जाती है
कुछ औरते
मील के पत्थरो की तरह
कुछ एक अंतर की दूरी पर
ये औरते —
जो पूरा दिन
अपना बदन ढकने मे
उलझी सी रहती है
सूरज की पहली किरन से पहले
धूँधली सी रोशनी मे
कुछ छोटे मोटे पौधो कि आड मे
और
कभी यूँ ही
बैठ जाती है
खडे पैर
झूके मुँह
शर्मसार…

❋ ❋ ❋

सोचता हूँ
कभी हम भी
इस शहर मे
नये थे
माँ कुछ उलझी सी रहती थी
पडोसन माँसी से अक्सर बातें किया करती थी
समझ न आता था
माँसी कहा करती थी
“इसमे शर्माना क्या ?
यह तो रोज का है
बस —
सिर मत उठाना ।”

Posted in Letters

પ્રિય બાપુ

તા. ૦૨/૧૦/૨૦૧૯
બુધવાર

પ્રિય બાપુ,
આપની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે હાર્દિક શુભેચ્છા સહ ચરણસ્પર્શ. સ્વાભાવિક છે કે આપણો પરિચય એકલપક્ષીય છે. આમ છતાં, રાષ્ટ્રનિર્માણમાં આપની ભૂમિકા અને તેની પશ્ચાદ અસરોનો મારા પર પડેલો પ્રભાવ મને આ પત્ર લખવા પ્રેરી રહ્યા છે.

તમારી સાથેનો પહેલો પરિચય ત્રીજા-ચોથા ધોરણના એ પાઠથી થયેલો જેમાં તમે દાતણ કરવા માટે એક નાનકડી લોટી જેટલું પાણી ઉપયોગમાં લઈ ખપ પૂરતું વાપરવાની સમજ કેળવેલી. જીવન જેમ જેમ આગળ ચાલ્યું તેમ તેમ તમારા વિશેની લેખિત-મૌખિક માન્યતાઓ મારા માનસને ઘેરતી રહી. અહિંસા, બ્રહ્મચર્ય, યંત્રવિરોધ, વર્ણાવ્યવસ્થા સંબંધિત આપના અભિપ્રાયો વિશેની ટીકા-ટીપ્પણીઓ મારા માનસમાં આપની આભાને ખંડિત કરતી રહી. પરંતુ આજે જ્યારે સ્વયંવિવેકથી તમારા જીવન તરફ દૃષ્ટિપાત કરું છું ત્યારે એક સરેરાશ ભારતીય તરીકે તમને સમજી ન શક્યાનો અપરાધભાવ અનુભવું છું.

બાપુ, આપ કેવળ એક રાજનૈતિક વ્યક્તિત્ત્વ જ નહોતા પરંતુ એથી પણ વિશેષ યુગદૃષ્ટા તરીકે માનવકલ્યાણની ભાવનાથી પ્રેરીત થઈ મુઠ્ઠી ઊંચેરા ભારતીયથી આગળા વધી વિશ્વમાનવ બની રહ્યા. આપે ન કેવળ સમકાલીન પરંતુ દીર્ઘકાલીન સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે ઊંડું ચિંતન કર્યું. મનુષ્યની ગરિમા, સ્વતંત્રતા અને નૈતિક શક્તિને પ્રોત્સાહિત કરવા સત્ય, પ્રેમ, અહિંસા અને સહયોગ જેવા નૈતિક મૂલ્યોની સ્થાપના પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ શોષણ અને અત્યાચાર સામે લડવા સત્યાગ્રહ, બહિષ્કાર, સવિનય અવજ્ઞા જેવા લોકતાંત્રિક અને અહિંસાત્મક સાધનો માનવજાતના હાથમાં મૂક્યા.

આપના વ્યક્તિત્ત્વમાં એક ગજબ ચુંબકીય બળ હતું. આપે સાધ્યની સાથે સાધન શુદ્ધિ પર પણ ભાર મૂક્યો. દેશને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યવાદથી મુક્તિ અપાવવાની સમાંતરે આપે જનમાનસને સ્પર્શતા સસ્પૃશ્યતા નિવારણ, સાંપ્રદાયિક એકતા, મહિલા ઉત્કર્ષ, દારૂબંધી, બુનિયાદી શિક્ષણ જેવા પાયાના મુદ્દાઓ પર પોતાની અસર છોડી.

સમયની સાથે સમસ્યાઓ અને તેના ઉકેલ બદલાતા જાય છે. પરંતુ હું જોઉં છું કે વર્તમાન સમાજ – વિશ્વની સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપના જીવનવિચાર, મૂલ્યસિમ્દ્ધાંતો તેમજ આર્થિક સામાજીક અવધારણાઓમાં નિહિત છે. વિશ્વ આજે આતંકવાદ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે ત્યારે નોઆખલીનું એઅ અડગ વૃદ્ધ શરીર આંખ સામે તરવરે છે. સબરીમાલા મંદિરમાં સ્ત્રીઓના પ્રવેશને અવરોધતી પછાત, સંકુચિત, ધાર્મિક માનસિકતાને લોકમાનસમાંથી હટાવી શકવા માટે તમારાથી ઉત્તમ કોણ હોઈ શકે ? બેરોજગારી અને આર્થિક મંદીનો પ્રશ્ન આપના બુનિયાદી શિક્ષણ સ્વરૂપ અને ગ્રામ સ્વરાજની સંકલ્પનાથી ઉકેલી શકાય તેમ છે. જળવાયું પરિવર્તનના પડકારને પહોંચી વળવા સમગ્ર વિશ્વને એકજૂથ કરી શકે તેવું આપ જેવું સર્વસ્વીકૃત નૈતિક નેતૃત્ત્વ આજના સમયની માંગ બની ગયું છે.

માર્ટીન લ્યુથર, હો ચિ મિન્હ, નેલ્સન મંડેલા જેવા નેતૃત્ત્વો તેમના પર આપની અસરને સ્વીકારી ચૂક્યા છે. અન્યાય, શોષણ, સામ્રાજ્યવાદ સામે આપે ધરેલું અહિંસાનું વ્રત આજે પણ વિશ્વના સામાજિક ક્રાંતિના ધરાતલને પ્લાવિત કરી રહ્યું છે. અમે ધર્મગ્રંથોમાં ઈશ્વરને અલૌકિક શક્તિઓની મદદથી વિશ્વકલ્યાણ કરતાં વાંચ્યા-સાંભળ્યા છે પરંતુ અમારા જેવો જ એક માનવદેહ તેની વિરલ આત્મશક્તિના પ્રભાવથી સમગ્ર વિશ્વ માટે દીવાદાંડી બની રહ્યો છે તે ઘટના માનવ ઈતિહાસનું એક ઉત્તુંગ શિખર છે. આપના મહાન વિચારો સદીઓ સુધી માનવજાતિનું પથદર્શન કરતા રહેશે – પ્રેરણા આપતા રહેશે.

લિ.
આપનો ગુણાનુરાગી
વિજય

તા.ક. આમ તો પહેલી ઓક્ટોબરે પોસ્ટકાર્ડની ૧૫૧મી જયંતિ વિશે લખવા ઈચ્છી રહ્યો હતો પરંતુ ઓફિસમાં આવનારી ઑડીટની તૈયારીઓમાં કામનું ભારણ બમણું થઈ ગયું છે. ઉપરાંત શાળાઓ બંધ હોવાના કારણે બાળકોના અભ્યાસ માટે ફળવાતો થોડો સમય તથા નવા સરનામે બંધાઈ રહેલી સ્વપ્નકુટિરની તૈયારીઓની વ્યસ્તતા અને એ બધાથી ઉપર લખવાની આળસના કારણે, ગત વર્ષે ગાંધીજીની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિતે ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા આયોજીત પત્રલેખન પ્રતિયોગિતા ઢાઈ અખરમાં Bapu, You are Immortal ! વિષયે ગાંધીજીને લખેલો પત્ર બેઠો નકલ કરી અહીં ચોંટાડી રહ્યો છું.

Posted in Poetry

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે…

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે; મહેકવું ફૂલ થઈ મારે,
ગગન ઘનઘોર ગર્ભેથી; ચમકવું ચાંદ થઈ મારે.

ધબકવું લાગણી નામે; હૃદયથી એક્‌એક્‌ નસમાં,
ઉછીના આંસુઓ લઈને; વહેંચવું દર્દને મારે.

નિરાશા ને હતાશામાં; નિઃસાસા સાવ ખાલી છે,
ભરીને જોમ જીવનમાં; ઉછળવું શ્વાસ થઈ મારે.

નથી કો એષણા હૈયે; હવે થાવું અમર કોને,
‘વિજય’ને હું સમર્પિત છું; નિખરવું નાશ થઈ મારે.

Posted in Poetry

इन्ही आंखो से…

इन्ही आंखो से
ख्वाबों को पलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
ख्वाबों को जलते हुए देखा

कभी भीड से गुजरे, कभी तन्हाई से
हर वक्त आंखो से मलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
खाबों को ढलते हुए देखा

जब सँवरे तो लगे कि आईने जवान से हुए
टूटे तो जैसे काँच को चूभते हुए देखा
एक उम्मीद से थे वो
या कहो, जीने की वज़ह
करवट जो बदल दी तो खलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
ख्वाबों को निगलते हुए देखा

कभी सिकुड के दब जाते थे साँसो के रास्ते
बौखलाये कभी तो आहो मे उबलते हुए देखा
वक्त के हर मोड पर थम से गये
यूँ कहो कि जम से गये
कदमो के निशानो से फिसलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
खाबों को गलते हुए देखा

इन्ही आंखो से…

Posted in Diary

ઉમાશંકર અને હું

આજે ૨૧ જુલાઈ. ઉમાશંકર જોશીનો જન્મ દિવસ. સીધી રીતે તો મારે ઉમાશંકર સાથે કોઈ નિસબત નથી પણ વાત નીકળી છે તો વાગોળી લઉં આ બર્થ ડે બૉય સાથેના અલપઝલપ સંસ્મરણો…

એ દિવસોમાં જ્યારે ગામની શાળામાં ઓરડા ઓછા પડતા ત્યારે વર્ગખંડ ઝાડ નીચે જ ચાલતો. થડ સાથે અઢેલું કાળું પાટિયું, વર્ગશિક્ષકની ખુરશી અને આસન વગર ઝાડના છાંયે ખુલ્લા મેદાનમાં બેઠેલા બાળકો. હું સાતમા ધોરણનો વિદ્યાર્થી. શાળા છૂટ્યા પહેલાં શિક્ષક આંક-ઘડિયા ને કવિતાઓ મોટેથી ગવડાવે. મને યાદ છે, એક વેળા અમે “ગુજરાત મોરી મોરી રે…” કવિતા આઠ-દસ વાર ઊંચા રાગડે સહાધ્યાયી સખા-સખીઓ સાથે ગુંજાવી દીધેલી. પુસ્તકમાં કવિનો પરિચય પણ હોય. સાબરકાંઠા જિલ્લાના બામણા ગામના વતની તરીકે ઉલ્લેખ એટલે ઓર ઉમળકો. ઉ.જો. સાથેનો એ પહેલો પરિચય.

હાઈસ્કૂલમાં ગયા પછી અમારે વર્ષના બે પ્રવાસ આવતા. એક સ્થાનિક અને બીજો બહારગામનો પ્રવાસ. સ્થાનિક પ્રવાસ ગામની પડખેના ડુંગરમાં વનભોજન તરીકેનો રહેતો. બહારનો પ્રવાસ પણ દર વર્ષે એક જ સ્થળે નક્કી. મારું ગામ તે વખતના ભિલોડા તાલુકાનું રાજેન્દ્રનગર. ગામની પડખેની અરવલ્લીની ગિરીમાળા ઓળંગો એટલે આડા હાથરોલ પાસે જલારામના મંદિરવાળું ધૂળેટા ગામ અમારા બહારના પ્રવાસનું સ્થળ. પ્રવાસ પગપાળા જ હોય. ડુંગર વચ્ચેથી પસાર થતા ડામરના રસ્તે બધા નીકળી પડે ચાલતા. રસ્તે ઝરણાં મળ્યાં તો પાણી પીધું, વડલા મળ્યા તો શાખે ઝૂલ્યાં ને ભૂખ લાગી તો ફળો ચાખ્યાં. વચ્ચે આદિવાસીઓના પાંચ સાત ઝૂંપડા આવતા. ત્યાં સૂર્યલાઈટ આવેલી એટલે વિજ્ઞાન શિક્ષક અમને તે બતાવવા લઈ જતા. ચાલતાં ચાલતાં ડુંગરની ટોચ આવે પછી ઉતરાણ ચાલું થાય. ડુંગરની ટોચ પરથી દૂર દૂર સુધી વિશાળ ક્ષિતિજોમાં વિસ્તરેલાં અફાટ મેદાન જેવાં ખેતરો અને ગામ નજરે પડતાં. અહીંથી જ એક મોટું જળાશય દેખાતું, અમે બધાં એને ડૅમ કહેતાં. આ ડૅમ એટલે બામણા ગામ. અને ફરી મારા માનસમાં છવાતા ઉમાશંકર. પિતાજીના મોંઢે ગણગણાતી ઉ.જો.ની એ પંક્તિઓ : “ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા…” મન ઘેરી લેતી. ડુંગર વળોટ્યાનો થાક, પ્રવાસનો આનંદ અને ઉમાશંકરના એ જ સંબંધના શબ્દો :

“ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા,
જંગલની કુંજકુંજ જોવી હતી;
જોવી’તી કોતરો ને જોવી’તી કંદરા,
રોતા ઝરણાંની આંખ લ્હોવી હતી. ”

સાહિત્યરસિક તરીકે પણ ઉમાશંકરને વિધિવત વાંચ્યા નથી. પાઠ્યપુસ્તકની કવિતાઓથી વિશેષ અલપઝલપ સામયિકોમાં / સંકલનોમાં તેમના વિશે, તેમની રચનાઓ વિશે જાણેલું. મોટા બાપુજીના અવસાન સમયે હું દસમા ધોરણમાં. તેમના ફ્રેમ થયેલાં ફોટા નીચે બે પંક્તિઓ નજરે પડેલી. “કાળને તે કહીએ શું ? જરીકે નવ ચૂકિયો; પાંચે આંગળીઓથી અંગૂઠે વાઢ મૂકિયો.…” વર્ષો પછી અચાનક વાંચવામાં આવ્યું કે આ તો ઉમાશંકરના ‘નિશીથ’ની પંક્તિઓ. બક્ષીના લેખોમાં ઉમાશંકરના વિદેશી સાહિત્યની વિદ્વતા વિશે તથા એકાદ બે કાવ્યો અંગ્રેજીમાંથી સીધા ઉતારાના આક્ષેપ તરીકે વાંચેલા. ‘અરધી સદીની વાંચનયાત્રા’માં ઉ.જો.ની એ કવિતા સત્તા અને રાજતંત્ર સંદર્ભે ગમેલી. છેલ્લે અનંતે એને ભેટ સ્વરૂપે મોકલાયેલા પદ્ય માસિકનો પહેલો અંક વાંચવા માટે મોકલાવ્યો તેમાં એમની એક ઓછી જાણીતી રચનાનો આસ્વાદ હાથ લાગેલો.

છેલ્લે છેલ્લે, મારો ટપાલટિકિટનો સંદર્ભ. એક ડિલર જૂના પોસ્ટકાર્ડ વેચવા લાવેલા. કેન્સલેશન તારીખ અને ટપાલટિકિટના અવલોકન વચ્ચે મારી નજર પોસ્ટકાર્ડના વિષયવસ્તુ પર પડી. નીચે જુઓ, ઉ.જો.ના જ હસ્તાક્ષર

અને હા, એક ઉમેરો. હિંંમતનગરમાં અમદાવાદ બાજુથી પ્રવેશો એટલે મોટો રેલવેનો પુલ આવે. રસ્તાની ડાબી બાજુ પુલ શરૂ થાય ત્યાં એક પાટીયા પર તેનું નામકરણ ટીંગાળેલું છે. “કવિશ્રી ઉમાશંકર જોશી ઓવરબ્રીજ” — ગુજરાતી ભાષાના કવિના નામ પાછળ બ્રીજ શબ્દ કઠે છે. સેતુ શબ્દ કદાચ વહીવટકર્તાઓના શબ્દકોશનો હિસ્સો નહી રહ્યો હોય. પણ મને કવિના સન્માન સાથે તેમનું અપમાન પણ ભાસ્યા કરે છે.

ઉમાશંકર જોશી ઓવરબ્રીજ – હિંંમતનગર

Posted in Diary

રથયાત્રા

રથયાત્રાનું દ્રશ્ય દર્શાવતી ટપાલ ટિકિટ (૨૦૧૦)

આંખે પ્રતિક્ષા
અષાઢી બીજે, તારા
કંકુપગલાં

મૂળ તો આ પંક્તિઓ મારી દિકરી તેના જન્મ પછી પહેલીવાર મારા ઘરે આવી ત્યારે લખાયેલી. યોગાનુયોગ એ દિવસે અષાઢી બીજ હતી એટલે વ્યાપક પરિપેક્ષમાં રથયાત્રા રૂપે નગરચર્યા માટે નીકળતા જગન્નાથને પણ એટલી જ લાગુ પાડી શકાય.

અષાઢી બીજે નીકળતી રથયાત્રાઓ માટે દેશભરમાં જગન્નાથ પુરી અને અમદાવાદ બન્ને સુપ્રસિદ્ધ છે. વડોદરા સ્થાયી થયા બાદ હવે રથયાત્રાની રજા નથી મળતી. શાળા-કૉલેજના દિવસોમાં તો અમદાવાદ અને તેની ઉફરે ઉત્તર ગુજરાતના વિવિધ સ્થળોએ સ્થાનિક રજા રહેતી. એ વખતે રથયાત્રામાં સામેલ થવાનું તો બન્યું નો’તું પણ મોટી મજા એક જ દિવસે બે ફિલ્લમ જોવાની મળતી.

સામાન્ય દિવસોમાં દૂરદર્શન પર શુક્ર-શનિ વારે મોડી રાતે અને રવિવારે સાંજના ગુજરાતી ચિત્રપટ જોવા મળતું. એમાંયે હિન્દી ફિલ્મો રાત્રે બહુ મોડી ચાલુ થતી અને ફિલ્મ કરતાં જાહેરખબરોમાં વધુ સમય જતો. એવા દિવસોમાં એક જ દિવસે બે ફિલ્મો જોવાની બહુ મજા આવતી. વચ્ચે વચ્ચે રથયાત્રાનું જીવંત પ્રસારણ કે સંકલિત અંશો પણ પ્રસારીત થતા. મોટેભાગે ઉદ્‌ઘોષક તરીકે માધવ રામાનુજને સાંભળ્યાનું યાદ છે. સવારે થતી મંગળા આરતી અને મુખ્યમંત્રીના હસ્તે કરાતી પહિંદ વિધિ, કૃષ્ણ-બલરામ-સુભદ્રાની નગરચર્યા, મોસાળું, વિવિધ અખાડાઓના અંગકસરતના દાવ, મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા રથયાત્રાના સ્વાગત દૃશ્યો દર્શાવાતા.

ફોટોગ્રાફીના શોખને કારણે એકવાર રથયાત્રા નિહાળવાનો લાભ મળેલો. ઉપરના ફોટોગ્રાફ્સ ૨૦૧૭ની રથયાત્રાના છે. ખેર, આ વર્ષે તો કોરોના મહામારીને કારણે કદાચ દોઢ દશકમાં પહેલીવાર ભગવાનને તેમની નગરચર્યા ફિક્કી લાગશે. (કે’વાય નહી, આ તો અમદાવાદ છે ભાઈ !)