Posted in Poetry

औरते

सडक के किनारे
बैठ जाती है
कुछ औरते
मील के पत्थरो की तरह
कुछ एक अंतर की दूरी पर
ये औरते —
जो पूरा दिन
अपना बदन ढकने मे
उलझी सी रहती है
सूरज की पहली किरन से पहले
धूँधली सी रोशनी मे
कुछ छोटे मोटे पौधो कि आड मे
और
कभी यूँ ही
बैठ जाती है
खडे पैर
झूके मुँह
शर्मसार…

❋ ❋ ❋

सोचता हूँ
कभी हम भी
इस शहर मे
नये थे
माँ कुछ उलझी सी रहती थी
पडोसन माँसी से अक्सर बातें किया करती थी
समझ न आता था
माँसी कहा करती थी
“इसमे शर्माना क्या ?
यह तो रोज का है
बस —
सिर मत उठाना ।”

Posted in Letters

પ્રિય બાપુ

તા. ૦૨/૧૦/૨૦૧૯
બુધવાર

પ્રિય બાપુ,
આપની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે હાર્દિક શુભેચ્છા સહ ચરણસ્પર્શ. સ્વાભાવિક છે કે આપણો પરિચય એકલપક્ષીય છે. આમ છતાં, રાષ્ટ્રનિર્માણમાં આપની ભૂમિકા અને તેની પશ્ચાદ અસરોનો મારા પર પડેલો પ્રભાવ મને આ પત્ર લખવા પ્રેરી રહ્યા છે.

તમારી સાથેનો પહેલો પરિચય ત્રીજા-ચોથા ધોરણના એ પાઠથી થયેલો જેમાં તમે દાતણ કરવા માટે એક નાનકડી લોટી જેટલું પાણી ઉપયોગમાં લઈ ખપ પૂરતું વાપરવાની સમજ કેળવેલી. જીવન જેમ જેમ આગળ ચાલ્યું તેમ તેમ તમારા વિશેની લેખિત-મૌખિક માન્યતાઓ મારા માનસને ઘેરતી રહી. અહિંસા, બ્રહ્મચર્ય, યંત્રવિરોધ, વર્ણાવ્યવસ્થા સંબંધિત આપના અભિપ્રાયો વિશેની ટીકા-ટીપ્પણીઓ મારા માનસમાં આપની આભાને ખંડિત કરતી રહી. પરંતુ આજે જ્યારે સ્વયંવિવેકથી તમારા જીવન તરફ દૃષ્ટિપાત કરું છું ત્યારે એક સરેરાશ ભારતીય તરીકે તમને સમજી ન શક્યાનો અપરાધભાવ અનુભવું છું.

બાપુ, આપ કેવળ એક રાજનૈતિક વ્યક્તિત્ત્વ જ નહોતા પરંતુ એથી પણ વિશેષ યુગદૃષ્ટા તરીકે માનવકલ્યાણની ભાવનાથી પ્રેરીત થઈ મુઠ્ઠી ઊંચેરા ભારતીયથી આગળા વધી વિશ્વમાનવ બની રહ્યા. આપે ન કેવળ સમકાલીન પરંતુ દીર્ઘકાલીન સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે ઊંડું ચિંતન કર્યું. મનુષ્યની ગરિમા, સ્વતંત્રતા અને નૈતિક શક્તિને પ્રોત્સાહિત કરવા સત્ય, પ્રેમ, અહિંસા અને સહયોગ જેવા નૈતિક મૂલ્યોની સ્થાપના પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ શોષણ અને અત્યાચાર સામે લડવા સત્યાગ્રહ, બહિષ્કાર, સવિનય અવજ્ઞા જેવા લોકતાંત્રિક અને અહિંસાત્મક સાધનો માનવજાતના હાથમાં મૂક્યા.

આપના વ્યક્તિત્ત્વમાં એક ગજબ ચુંબકીય બળ હતું. આપે સાધ્યની સાથે સાધન શુદ્ધિ પર પણ ભાર મૂક્યો. દેશને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યવાદથી મુક્તિ અપાવવાની સમાંતરે આપે જનમાનસને સ્પર્શતા સસ્પૃશ્યતા નિવારણ, સાંપ્રદાયિક એકતા, મહિલા ઉત્કર્ષ, દારૂબંધી, બુનિયાદી શિક્ષણ જેવા પાયાના મુદ્દાઓ પર પોતાની અસર છોડી.

સમયની સાથે સમસ્યાઓ અને તેના ઉકેલ બદલાતા જાય છે. પરંતુ હું જોઉં છું કે વર્તમાન સમાજ – વિશ્વની સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપના જીવનવિચાર, મૂલ્યસિમ્દ્ધાંતો તેમજ આર્થિક સામાજીક અવધારણાઓમાં નિહિત છે. વિશ્વ આજે આતંકવાદ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે ત્યારે નોઆખલીનું એઅ અડગ વૃદ્ધ શરીર આંખ સામે તરવરે છે. સબરીમાલા મંદિરમાં સ્ત્રીઓના પ્રવેશને અવરોધતી પછાત, સંકુચિત, ધાર્મિક માનસિકતાને લોકમાનસમાંથી હટાવી શકવા માટે તમારાથી ઉત્તમ કોણ હોઈ શકે ? બેરોજગારી અને આર્થિક મંદીનો પ્રશ્ન આપના બુનિયાદી શિક્ષણ સ્વરૂપ અને ગ્રામ સ્વરાજની સંકલ્પનાથી ઉકેલી શકાય તેમ છે. જળવાયું પરિવર્તનના પડકારને પહોંચી વળવા સમગ્ર વિશ્વને એકજૂથ કરી શકે તેવું આપ જેવું સર્વસ્વીકૃત નૈતિક નેતૃત્ત્વ આજના સમયની માંગ બની ગયું છે.

માર્ટીન લ્યુથર, હો ચિ મિન્હ, નેલ્સન મંડેલા જેવા નેતૃત્ત્વો તેમના પર આપની અસરને સ્વીકારી ચૂક્યા છે. અન્યાય, શોષણ, સામ્રાજ્યવાદ સામે આપે ધરેલું અહિંસાનું વ્રત આજે પણ વિશ્વના સામાજિક ક્રાંતિના ધરાતલને પ્લાવિત કરી રહ્યું છે. અમે ધર્મગ્રંથોમાં ઈશ્વરને અલૌકિક શક્તિઓની મદદથી વિશ્વકલ્યાણ કરતાં વાંચ્યા-સાંભળ્યા છે પરંતુ અમારા જેવો જ એક માનવદેહ તેની વિરલ આત્મશક્તિના પ્રભાવથી સમગ્ર વિશ્વ માટે દીવાદાંડી બની રહ્યો છે તે ઘટના માનવ ઈતિહાસનું એક ઉત્તુંગ શિખર છે. આપના મહાન વિચારો સદીઓ સુધી માનવજાતિનું પથદર્શન કરતા રહેશે – પ્રેરણા આપતા રહેશે.

લિ.
આપનો ગુણાનુરાગી
વિજય

તા.ક. આમ તો પહેલી ઓક્ટોબરે પોસ્ટકાર્ડની ૧૫૧મી જયંતિ વિશે લખવા ઈચ્છી રહ્યો હતો પરંતુ ઓફિસમાં આવનારી ઑડીટની તૈયારીઓમાં કામનું ભારણ બમણું થઈ ગયું છે. ઉપરાંત શાળાઓ બંધ હોવાના કારણે બાળકોના અભ્યાસ માટે ફળવાતો થોડો સમય તથા નવા સરનામે બંધાઈ રહેલી સ્વપ્નકુટિરની તૈયારીઓની વ્યસ્તતા અને એ બધાથી ઉપર લખવાની આળસના કારણે, ગત વર્ષે ગાંધીજીની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિતે ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા આયોજીત પત્રલેખન પ્રતિયોગિતા ઢાઈ અખરમાં Bapu, You are Immortal ! વિષયે ગાંધીજીને લખેલો પત્ર બેઠો નકલ કરી અહીં ચોંટાડી રહ્યો છું.

Posted in Poetry

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે…

ઝબકવું જ્યોત થઈ મારે; મહેકવું ફૂલ થઈ મારે,
ગગન ઘનઘોર ગર્ભેથી; ચમકવું ચાંદ થઈ મારે.

ધબકવું લાગણી નામે; હૃદયથી એક્‌એક્‌ નસમાં,
ઉછીના આંસુઓ લઈને; વહેંચવું દર્દને મારે.

નિરાશા ને હતાશામાં; નિઃસાસા સાવ ખાલી છે,
ભરીને જોમ જીવનમાં; ઉછળવું શ્વાસ થઈ મારે.

નથી કો એષણા હૈયે; હવે થાવું અમર કોને,
‘વિજય’ને હું સમર્પિત છું; નિખરવું નાશ થઈ મારે.

Posted in Poetry

इन्ही आंखो से…

इन्ही आंखो से
ख्वाबों को पलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
ख्वाबों को जलते हुए देखा

कभी भीड से गुजरे, कभी तन्हाई से
हर वक्त आंखो से मलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
खाबों को ढलते हुए देखा

जब सँवरे तो लगे कि आईने जवान से हुए
टूटे तो जैसे काँच को चूभते हुए देखा
एक उम्मीद से थे वो
या कहो, जीने की वज़ह
करवट जो बदल दी तो खलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
ख्वाबों को निगलते हुए देखा

कभी सिकुड के दब जाते थे साँसो के रास्ते
बौखलाये कभी तो आहो मे उबलते हुए देखा
वक्त के हर मोड पर थम से गये
यूँ कहो कि जम से गये
कदमो के निशानो से फिसलते हुए देखा
इन्ही आंखो से
खाबों को गलते हुए देखा

इन्ही आंखो से…

Posted in Diary

ઉમાશંકર અને હું

આજે ૨૧ જુલાઈ. ઉમાશંકર જોશીનો જન્મ દિવસ. સીધી રીતે તો મારે ઉમાશંકર સાથે કોઈ નિસબત નથી પણ વાત નીકળી છે તો વાગોળી લઉં આ બર્થ ડે બૉય સાથેના અલપઝલપ સંસ્મરણો…

એ દિવસોમાં જ્યારે ગામની શાળામાં ઓરડા ઓછા પડતા ત્યારે વર્ગખંડ ઝાડ નીચે જ ચાલતો. થડ સાથે અઢેલું કાળું પાટિયું, વર્ગશિક્ષકની ખુરશી અને આસન વગર ઝાડના છાંયે ખુલ્લા મેદાનમાં બેઠેલા બાળકો. હું સાતમા ધોરણનો વિદ્યાર્થી. શાળા છૂટ્યા પહેલાં શિક્ષક આંક-ઘડિયા ને કવિતાઓ મોટેથી ગવડાવે. મને યાદ છે, એક વેળા અમે “ગુજરાત મોરી મોરી રે…” કવિતા આઠ-દસ વાર ઊંચા રાગડે સહાધ્યાયી સખા-સખીઓ સાથે ગુંજાવી દીધેલી. પુસ્તકમાં કવિનો પરિચય પણ હોય. સાબરકાંઠા જિલ્લાના બામણા ગામના વતની તરીકે ઉલ્લેખ એટલે ઓર ઉમળકો. ઉ.જો. સાથેનો એ પહેલો પરિચય.

હાઈસ્કૂલમાં ગયા પછી અમારે વર્ષના બે પ્રવાસ આવતા. એક સ્થાનિક અને બીજો બહારગામનો પ્રવાસ. સ્થાનિક પ્રવાસ ગામની પડખેના ડુંગરમાં વનભોજન તરીકેનો રહેતો. બહારનો પ્રવાસ પણ દર વર્ષે એક જ સ્થળે નક્કી. મારું ગામ તે વખતના ભિલોડા તાલુકાનું રાજેન્દ્રનગર. ગામની પડખેની અરવલ્લીની ગિરીમાળા ઓળંગો એટલે આડા હાથરોલ પાસે જલારામના મંદિરવાળું ધૂળેટા ગામ અમારા બહારના પ્રવાસનું સ્થળ. પ્રવાસ પગપાળા જ હોય. ડુંગર વચ્ચેથી પસાર થતા ડામરના રસ્તે બધા નીકળી પડે ચાલતા. રસ્તે ઝરણાં મળ્યાં તો પાણી પીધું, વડલા મળ્યા તો શાખે ઝૂલ્યાં ને ભૂખ લાગી તો ફળો ચાખ્યાં. વચ્ચે આદિવાસીઓના પાંચ સાત ઝૂંપડા આવતા. ત્યાં સૂર્યલાઈટ આવેલી એટલે વિજ્ઞાન શિક્ષક અમને તે બતાવવા લઈ જતા. ચાલતાં ચાલતાં ડુંગરની ટોચ આવે પછી ઉતરાણ ચાલું થાય. ડુંગરની ટોચ પરથી દૂર દૂર સુધી વિશાળ ક્ષિતિજોમાં વિસ્તરેલાં અફાટ મેદાન જેવાં ખેતરો અને ગામ નજરે પડતાં. અહીંથી જ એક મોટું જળાશય દેખાતું, અમે બધાં એને ડૅમ કહેતાં. આ ડૅમ એટલે બામણા ગામ. અને ફરી મારા માનસમાં છવાતા ઉમાશંકર. પિતાજીના મોંઢે ગણગણાતી ઉ.જો.ની એ પંક્તિઓ : “ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા…” મન ઘેરી લેતી. ડુંગર વળોટ્યાનો થાક, પ્રવાસનો આનંદ અને ઉમાશંકરના એ જ સંબંધના શબ્દો :

“ભોમિયા વિના મારે ભમવા’તા ડુંગરા,
જંગલની કુંજકુંજ જોવી હતી;
જોવી’તી કોતરો ને જોવી’તી કંદરા,
રોતા ઝરણાંની આંખ લ્હોવી હતી. ”

સાહિત્યરસિક તરીકે પણ ઉમાશંકરને વિધિવત વાંચ્યા નથી. પાઠ્યપુસ્તકની કવિતાઓથી વિશેષ અલપઝલપ સામયિકોમાં / સંકલનોમાં તેમના વિશે, તેમની રચનાઓ વિશે જાણેલું. મોટા બાપુજીના અવસાન સમયે હું દસમા ધોરણમાં. તેમના ફ્રેમ થયેલાં ફોટા નીચે બે પંક્તિઓ નજરે પડેલી. “કાળને તે કહીએ શું ? જરીકે નવ ચૂકિયો; પાંચે આંગળીઓથી અંગૂઠે વાઢ મૂકિયો.…” વર્ષો પછી અચાનક વાંચવામાં આવ્યું કે આ તો ઉમાશંકરના ‘નિશીથ’ની પંક્તિઓ. બક્ષીના લેખોમાં ઉમાશંકરના વિદેશી સાહિત્યની વિદ્વતા વિશે તથા એકાદ બે કાવ્યો અંગ્રેજીમાંથી સીધા ઉતારાના આક્ષેપ તરીકે વાંચેલા. ‘અરધી સદીની વાંચનયાત્રા’માં ઉ.જો.ની એ કવિતા સત્તા અને રાજતંત્ર સંદર્ભે ગમેલી. છેલ્લે અનંતે એને ભેટ સ્વરૂપે મોકલાયેલા પદ્ય માસિકનો પહેલો અંક વાંચવા માટે મોકલાવ્યો તેમાં એમની એક ઓછી જાણીતી રચનાનો આસ્વાદ હાથ લાગેલો.

છેલ્લે છેલ્લે, મારો ટપાલટિકિટનો સંદર્ભ. એક ડિલર જૂના પોસ્ટકાર્ડ વેચવા લાવેલા. કેન્સલેશન તારીખ અને ટપાલટિકિટના અવલોકન વચ્ચે મારી નજર પોસ્ટકાર્ડના વિષયવસ્તુ પર પડી. નીચે જુઓ, ઉ.જો.ના જ હસ્તાક્ષર

અને હા, એક ઉમેરો. હિંંમતનગરમાં અમદાવાદ બાજુથી પ્રવેશો એટલે મોટો રેલવેનો પુલ આવે. રસ્તાની ડાબી બાજુ પુલ શરૂ થાય ત્યાં એક પાટીયા પર તેનું નામકરણ ટીંગાળેલું છે. “કવિશ્રી ઉમાશંકર જોશી ઓવરબ્રીજ” — ગુજરાતી ભાષાના કવિના નામ પાછળ બ્રીજ શબ્દ કઠે છે. સેતુ શબ્દ કદાચ વહીવટકર્તાઓના શબ્દકોશનો હિસ્સો નહી રહ્યો હોય. પણ મને કવિના સન્માન સાથે તેમનું અપમાન પણ ભાસ્યા કરે છે.

ઉમાશંકર જોશી ઓવરબ્રીજ – હિંંમતનગર

Posted in Diary

રથયાત્રા

રથયાત્રાનું દ્રશ્ય દર્શાવતી ટપાલ ટિકિટ (૨૦૧૦)

આંખે પ્રતિક્ષા
અષાઢી બીજે, તારા
કંકુપગલાં

મૂળ તો આ પંક્તિઓ મારી દિકરી તેના જન્મ પછી પહેલીવાર મારા ઘરે આવી ત્યારે લખાયેલી. યોગાનુયોગ એ દિવસે અષાઢી બીજ હતી એટલે વ્યાપક પરિપેક્ષમાં રથયાત્રા રૂપે નગરચર્યા માટે નીકળતા જગન્નાથને પણ એટલી જ લાગુ પાડી શકાય.

અષાઢી બીજે નીકળતી રથયાત્રાઓ માટે દેશભરમાં જગન્નાથ પુરી અને અમદાવાદ બન્ને સુપ્રસિદ્ધ છે. વડોદરા સ્થાયી થયા બાદ હવે રથયાત્રાની રજા નથી મળતી. શાળા-કૉલેજના દિવસોમાં તો અમદાવાદ અને તેની ઉફરે ઉત્તર ગુજરાતના વિવિધ સ્થળોએ સ્થાનિક રજા રહેતી. એ વખતે રથયાત્રામાં સામેલ થવાનું તો બન્યું નો’તું પણ મોટી મજા એક જ દિવસે બે ફિલ્લમ જોવાની મળતી.

સામાન્ય દિવસોમાં દૂરદર્શન પર શુક્ર-શનિ વારે મોડી રાતે અને રવિવારે સાંજના ગુજરાતી ચિત્રપટ જોવા મળતું. એમાંયે હિન્દી ફિલ્મો રાત્રે બહુ મોડી ચાલુ થતી અને ફિલ્મ કરતાં જાહેરખબરોમાં વધુ સમય જતો. એવા દિવસોમાં એક જ દિવસે બે ફિલ્મો જોવાની બહુ મજા આવતી. વચ્ચે વચ્ચે રથયાત્રાનું જીવંત પ્રસારણ કે સંકલિત અંશો પણ પ્રસારીત થતા. મોટેભાગે ઉદ્‌ઘોષક તરીકે માધવ રામાનુજને સાંભળ્યાનું યાદ છે. સવારે થતી મંગળા આરતી અને મુખ્યમંત્રીના હસ્તે કરાતી પહિંદ વિધિ, કૃષ્ણ-બલરામ-સુભદ્રાની નગરચર્યા, મોસાળું, વિવિધ અખાડાઓના અંગકસરતના દાવ, મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા રથયાત્રાના સ્વાગત દૃશ્યો દર્શાવાતા.

ફોટોગ્રાફીના શોખને કારણે એકવાર રથયાત્રા નિહાળવાનો લાભ મળેલો. ઉપરના ફોટોગ્રાફ્સ ૨૦૧૭ની રથયાત્રાના છે. ખેર, આ વર્ષે તો કોરોના મહામારીને કારણે કદાચ દોઢ દશકમાં પહેલીવાર ભગવાનને તેમની નગરચર્યા ફિક્કી લાગશે. (કે’વાય નહી, આ તો અમદાવાદ છે ભાઈ !)

Posted in Poetry

દૂરના શું પાસના…

દૂરના શું પાસના; સંબંધ કેવળ શ્વાસના,
દોડવું ને હાંફવું આ ઝાંઝવા આભાસના.
ભીતરેથી ના હણી શકતા અસુરી તત્ત્વ ને,
ક્યાં લગી બાળ્યા કરીશું પૂતળાઓ ઘાસના.
આશ ડૂબતી સૂર્ય સાથે વ્યાપતું અંધાર જગ,
ને જટાયુ સમ ઝઝૂમે કોડિયા અજવાસના.
વેદના અંકુર થઈને ફૂટતી મારા હ્રદય,
કોણ જાણે બીજ ત્યાં વાવી ગયું અહેસાસના.
રક્તટશરોથી લખી છે ઓ વતન તારી કથા,
ધૂળમાં ધરબાઈને ઝંખું વરસ સહવાસના.

શબ્દસૃષ્ટિ, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯

Posted in Poetry

સમયની ચાલ…

સમયની ચાલ બદલાઈ અને ફંટાય છે રસ્તા;
મને માફક નથી એ મંઝીલે બંધાય છે રસ્તા.
સમીપે હોય તું તો જોજનો ચાલ્યા જ કરવાનું;
ચરણ એકલ ઉપાડ્યા તો મને ગંધાય છે રસ્તા.
નથી મારા કહ્યામાં લ્યો હવે મારા જ પડછાયા;
સૂરજને દઉં જરા ઠપકો અને સંતાય છે રસ્તા.
અરે ! આ કોણ મારા ઘર લગી પગલાં મૂકી ગયું;
ગલી મારી હતી બદનામ ને પંકાય છે રસ્તા.
વતનની વાટ, ખેતર, ખોરડું સઘળું છૂટી ગયું;
રહ્યું જે શેષ એ હૈયે જડી ગંઠાય છે રસ્તા.
વિના કારણ વરસવાની પછીતે ઝાંખ તું ‘વિજય’
દઈને મોકળા મેદાન, સકંજાય છે રસ્તા.

ફિલિંગ્સ, ૧૫ મે ૨૦૧૨

Posted in Poetry

પ્રાંજલ

પ્રાંજલ
એક શબ્દ હતો પહેલાં
હવે નામ છે
મારી દીકરીનું
એનું નામ શોધવા
ઘણી મથામણ કરી
શબ્દકોષો ઉલેચ્યા
મિત્રોએ સૂચનો મોકલ્યા
ઈન્ટરનેટ પર ખોળી જોયું
નામ — એક ઓળખ
જે જીવનભર ચીટકી રહે છે
મર્યા પછી પણ—
રાશિ પ્રમાણે
નક્ષત્ર પ્રમાણે
બે અક્ષરના, ત્રણ અક્ષરના
ચાર અક્ષરના
પ–ઠ–ણ કન્યા રાશિ છે
“પ” સિવાય છૂટકો નથી
પ્રેયા, પ્રિન્સી, પ્રિચા
બહુ સરસ છે
અત્યારે એ જ ચાલે છે
પણ મેં
“પ્રાંજલ” રાખી દીધું
બોલવા સાંભળવામાં નવું લાગે છે
અઘરું લાગે છે.
પછી બધા ટેવાઈ જશે
બોલશે – સાંભળશે
એ નામની વાતોયે કરશે
કદાચ આમ જ
જળવાતો જશે
મારી ભાષાનો
ભૂંસાતો જતો – એક શબ્દ.

Category : Poetry

Posted in Poetry

હૃદયથી…

હૃદયથી લાગણીભીનો ફરી વહેવાર માંગુ છું,
ઉજાણી થાય અંતરથી એવો તહેવાર માંગું છું.
રૂઝાવા દે જખમને તું પછી અજમાવ નખ તારા,
હું મારા દર્દનો હરપળ નવો અવતાર માંગું છું.
ઉઠાવી સોંય શંકાની જગત પૂછતું રહ્યું પ્રશ્નો,
હું તારી વાતના છેડે ભલો ઉદ્‌ગાર માંગું છું.
ખરીને ડાળથી પીળાં થયેલાં પાંદડાંમાં શું?
લીલા તોરણ મહીં જે હોય એ શણગાર માંગું છું.
અગર આ પ્રેમ કરવો હો ગુનો મંજૂર છે અમને,
‘વિજય’ને ચાહનારો એક ગુનહગાર માંગું છું.

ફીલિંગ્સ ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪