Posted in Books I Love to Read

જેણે લાહૌર નથી જોયું એ જન્મ્યો જ નથી

શરીફા વીજળીવાળા. ગુજરાતી ભાષાના એક જાણીતા વિવેચક, સંપાદક અને અનુવાદક. કૃતિઓની પસંદગી અને અનુવાદની ગુણવત્તા એમને મારા પ્રિય લેખકોના ખાનામાં મૂકે છે. એમના ભારત વિભાજન સંબંધિત વાર્તાઓ, નવલકથાઓના અનુવાદ, સંપાદનો મને આકર્ષે છે. આજે જે કૃતિની વાત કરી રહ્યો છું તે મૂળ અસગર વજાહત દ્વારા હિન્દીમાં લખાયેલા નાટક “જિસ લાહૌર નઈ દેખ્યા ઓ જમ્યાઈ નઈ”નો શરીફાબેન દ્વારા કરાયેલો ગુજરાતી અનુવાદ છે.

લગભગ એક જ બેઠકમાં પૂરુ કરી શકાય એવા આ નાટકની પુસ્તકે સ્વરૂપે કેટલીક મર્યાદાઓ છે. મૂળભૂત રીતે નાટક એ દૃશ્યકલા છે, જેમાં મંચ, પડદા, પ્રકાશ, કલાકારોના હાવભાવ અને પાર્શ્વસંગીત મોટો ભાગ ભજવે છે. એ દૃષ્ટિએ આ નાટ્યપુસ્તક એ સંવાદોનું સંકલન માત્ર છે. પરંતુ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં લેખિકાએ સ્પષ્ટ કરેલી નાટ્યવાર્તાની વિભાવના વાચકને આ નાટકના આંતરસત્ત્વથી, હાર્દથી વાકેફ કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આઝાદીના ૪૩ વર્ષ બાદ ૧૯૯૦માં લખાયેલું આ નાટક સૌ પ્રથમ તખ્તાના જાણીતા કલાકાર હબીબ તનવર દ્વારા ભજવાયું. દેશ વિદેશમાં તેના ૫૦૦થી વધુ ખેલ ભજવાયા છે, જે નાટકની સફળતાની સાહેદી પૂરે છે.

નાટકની વાર્તા સાવ સીધી સાદી છે. ૧૯૪૭નો પરિવેશ છે. આઝાદીની સમાંતરે જ હિંદના ભાગલા થતાં મૂળ લખનૌનો એક મુસ્લિમ પરિવાર નવા બનેલા પાકિસ્તાનના લાહૌરમાં જઈ વસે છે. શરૂઆતમાં રાહત છાવણીમાં રહેતા સૈયદ મિર્ઝાના આ પરિવારને લાહૌરના એક હિન્દુ વેપારીની વિશાળ હવેલી ફાળવવામાં આવે છે. અહીંથી જ વાર્તા વળાંક લે છે. જે વિશાળ હવેલી સૈયદ મિર્ઝાના પરિવારને ફાળવવામાં આવેલી એ હવેલીમાં એક વૃદ્ધા રહેતી હોવાની તેમને જાણ છે. પૂછપરછ કરતાં માલૂમ થાય છે કે તે હવેલીના મૂળ માલિક રતન ઝવેરીની મા છે. મિર્ઝા તેમને હવેલી છોડી ભારત ચાલ્યા જવાનું કહે છે પરંતુ વૃદ્ધા પોતાની હવેલી છોડવા તૈયાર નથી. બેગમની સલાહથી મિર્ઝા હવેલી ફાળવનાર અધિકારીને મળીને પરિસ્થિતિ સમજાવે છે. અધિકારી મિર્ઝાને મળેલી હવેલી પાછી લઈ નવું મકાન ફાળવવા કહે છે. રાહત છાવણીઓમાં વીતાવેલો સમય નજર સમક્ષ આવતાં મિર્ઝા એ કાયદાકીય આંટીઘૂંટીને નકારી પોતાની મેળે જ એ વૃદ્ધાને ઘર બહાર કરવાની તૈયારીઓ કરે છે. સમજાવટથી વાત ન પતતાં મિર્ઝા આખી વાતનો દોર મહોલ્લાના પહેલવાન પાસે લઈ જાય છે. પહેલાંથી જ હવેલી પર ડોળો રાખીને બેઠેલો પહેલવાન તેમાં હવેલી હડપ કરવાની તક જુએ છે.

બીજી તરફ એ વૃદ્ધા એના મમતાભર્યા સ્વભાવથી ન કેવળ મિર્ઝા પરિવારની જ પરંતુ આખા મહોલ્લાની ‘માઈ’ બની જાય છે. એક સમયે વૃદ્ધાને ઘરબહાર કરવાની પેરવીઓ કરતા મિર્ઝા હવે તેમના સંરક્ષક બની ઊભા રહે છે. વિભાજન બાદ ધાર્મિક ધૃવીકરણથી મુસ્લિમ બની બેઠેલા લાહૌરમાં આ વૃદ્ધા દિવાળી ઉજવે છે. હાથમાંથી ગયેલી હવેલીની ખીજ ઉતારવા પહેલવાન મહોલ્લાના લોકોને સગવડિયા ધર્મની ઝાંખી કરાવી, ધર્મના, ધર્મગ્રંથના મનઘડંત ઉપદેશો સમજાવી કાફર વૃદ્ધાને હવેલી, શહેર અને દેશ બહાર ધકેલી દેવાની ઉશ્કેરણી કરે છે. પણ તેની આ દલીલો ન તો મિર્ઝા પરિવાર પર કે ન તો મહોલ્લાના કોઇ મુસલમાનના ઇમાન કે નિયત ઉપર અસર કરે છે. ઉલટાનું મૌલવી એની સંકીર્ણ ધર્મ વ્યાખ્યાઓને ફગાવી માનવીય ધર્મ વિશે સમજાવે છે. વાર્તાનો અંત નાટકની સફળતાનો મોટો આધાર બની રહે છે. માઈ – રતનની માનું અવસાન થઈ જાય છે અને લાહૌરનો એ આખો મહોલ્લો શોકાતૂર બની જાય છે. વૃદ્ધાની અંતિમવિધિનો પ્રશ્ન સર્જાય છે. એની અંતિમવિધિ કરવી કેવી રીતે? ભારતથી આવેલા એ તમામ મુસલમાનો પોતે જોયેલી હિન્દુ વિધિઓ યાદ કરીને એ વૃદ્ધાને તેના ધર્મ અનુસાર અંતિમવિદાય આપવાની તૈયારી કરે છે. ‘રામ નામ સત હૈ, યહી તુમારી ગત હૈ’નું ઉચ્ચારણ કરતાં કરતાં વૃદ્ધાના રાવી નદીના કિનારે અંતિમસંસ્કાર કરે છે. આ ઘટનાઓથી વિચલિત થતો ધર્મની સંકીર્ણ માનસિકતાવાળો પહેલવાન વિધર્મી વૃદ્ધા માટે, એના અંતિમસંસ્કાર માટે અહોભાવથી ટોળે વળેલાં પોતાના બિરાદરોને જોઈ ઉશ્કેરાય છે. હવેલી ખોયાનો વસવસો અને વિધર્મીને અપાતું માન તેનાથી સાંખી શકાતું નથી અને તે ધર્મની સાચી વિભાવનાને સમજનારા-સમજાવનારા મૌલવીની મસ્જિદ મધ્યે હત્યા કરી નાખે છે.

અહીં દેશના ભાગલામાંથી સર્જાયેલી એક ઘટનાને બહુ કલાત્મક રીતે રજૂ કરાઈ છે. લાહૌર એક શહેર મટીને મારા/તમારા આપણા સૌના વતનનું પ્રતિક બની જાય છે. વર્ષોથી સાથે રહેતી બે કોમો પરસ્પર વૈમનસ્યતાની સંકીર્ણ રાજનીતિ અને અધકચરી ધર્માંધતાનો હાથો બની ગઈ છે ત્યારે આ નાટક ગંગા-જમના તહેજીબની મશાલ/દિવાદાંડી બની રહે છે. અહીં માઈ, મિર્ઝા અને મૌલવી સહિતનો આખો મહોલ્લો સહિષ્ણુતા અને સૌહાર્દના પ્રતિક બની જાય છે. આપણા સૌના જન્મ પહેલા બની ગયેલા એ કરુણાંતિક ઇતિહાસ (વિભાજન)ને આપણે મિટાવી તો નથી શકતા પણ લેખક આ નાટક દ્વારા આપણને જે કહેવા માંગે છે એને સમજી લઈએ તો પણ આપણા દેશની દુઃખતી રગ બની બેઠેલા સામાજીક/ધાર્મિક કર્કરોગને આપણે હંફાવી શકીશું.

Posted in Books I Love to Read

સત્યની શોધમાં

શ્રી મેઘાણીનું સર્જન મોટેભાગે લોકસાહિત્ય રૂપનું છે. પરંતુ પ્રસ્તુત નવલ અલગ કલેવરની છે. મૂળ તો ‘અપ્ટન સિંકલેર’ની ‘સેમ્યુઅલ ધ સીકર’ પર આધારિત આ નવલને પ્રાદેશિક પરિવેશ આપવામાં લેખક પૂર્ણ રીતે સફળ રહ્યા છે.
શામળ એક ગ્રામ્ય યુવક છે. શેર બજારમાં પરિવારની સંપત્તિ ગુમાવ્યા બાદ તે શહેર તરફ આશાભરી મીટ માંડી ગામડાથી પલાયન કરી શહેરમાં જાય છે. શહેર પહોંચતા પહેલાં ઠગાય છે, સાથે લાવેલ મૂડી પણ ગુમાવે છે. પહેલી જ રાતે પોલીસ ખોટા ગુનામાં જેલમાં ધકેલે છે. ન્યાયાધીશ આપવીતી સાંભળી મદદની ખાતરી આપે છે. ત્યારબાદ તે એક પ્રોફેસરને મળે છે. જીવનની લાયકી–અલાયકીના ચક્રમાં પોતે નકામો છે તેવી અનુભૂતિ તેને આત્મહત્યા તરફ દોરે છે. જીવનનો અંત આણાવા જતો શામળ જીવના જોખમે રસ્તામાં એક પૈસાદાર નબીરાનો જીવ બચાવે છે. શેઠનો દીકરો તેને માન સહિત નોકરીએ રાખે છે અને શામળ સમજે છે કે તે દુનિયામાં લાયકીના જૂથમાં પ્રવેશ કરવામાં સફળ રહ્યો છે. ધીરે ધીરે તેને શેઠના દીકરાના ભોગવિલાસની જાણ થાય છે. કથા નાયક તેને સીધે રસ્તે દોરવા પ્રયત્ન કરે છે, પણ નિષ્ફળ રહે છે. ખૂનના ગુનામાં જેલમાં ધકેલાય છે. સંજોગોવશાત્‌ ચોરી કરવા મજબૂર બને છે, પણ આત્મડંખ ફરી તેને નિષ્ઠાપથ પર દોરી લાવે છે. ધર્મોપદેશકના ઘરમાં ચોરી કરવાના યત્ન બાદ ઉપદેશક તેને ધર્મના સમાજમાં નોકરીએ રાખે છે. એક પછી એક સમાજની દેખીતી ચકાચૌંધ અને ઉજળા પાસાઓની પાછળની કુટિલતા તેની આગળ ખૂલતી જાય છે. ગરીબોનું શોષણ, પૈસાની મદદથી ખરીદાતા માન-મરતબા, ધર્મની આડમાં લોકોની ભલાઈને બદલે કરાતી લૂંટ… છેવટે શામળ સમાજનિર્માણની મશાલ લઈ સમાજમાં વ્યાપ્ત બદીઓ સામે બંડ પોકારે છે. એની પડખે ઊભો રહે છે અલાયકીના જૂથમાં વહેંચાયેલો સમાજનો કચડાયેલો વર્ગ. કથાના અંત તરફ શહેરની મધ્યે નકાબપોશ ઉચ્ચ-શ્રીમંત વર્ગને ઉઘાડા પાડવા માટે યોજેલી સભામાં શામળ ધંધાદારી ગુંડાઓના હાથે ગવાય છે.

વાર્તાનો અંત અધૂરો છોડી દેવાયો છે. પણ વાર્તા તત્ત્વની દૃષ્ટિએ એ કારગત જણાય છે. મૂડીવાદી સમાજરચના, વિરાટ હુન્નર-ઉદ્યોગો, ન્યાયમંદિરો, વિદ્યાપીઠોનાં પાંડિત્યો, ધર્મસંસ્થાઓના શુભાશયો, કે પ્રજાપ્રતિનિધિત્વનાં કહેવાતાં બંધારણો, સ્થાપિત હિતવાળા લોકવર્ગની સોનેરી જાળ બની જાય છે. આમ, અંધાધૂધ ભૌતિક વિલાસ તરફ અગ્રેસર મૂડીવાદી સમાજરચના સામે સમાજવાદની આરસી ધરી લેખક વાચકને આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આત્મનિરિક્ષણ તરફ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે.

મૂળકથા વાંચી નથી એટલે વાર્તાના અંતે આવતું ક્રાંતિગીત કેવા પ્રકારનું છે તેની મને જાણ નથી. અલબત્ત, મેઘાણીની લેખિનીમાંથી ઢોળાયેલું આ ગીત વાર્તાની સાથે જ મારી નસેનસમાં એ રીતે ભળી ગયું છે કે હું એ આખેઆખું અહીં મૂકી દેવાનો મોહ ત્યજી શકતો નથી.

બાજે ડમરુ દિગન્ત, ગાજે કદમો અનંત,
આઘે દેખો, રે અંધ ! ચડી ઘોર આંધી;
દેશદેશથી લોક, નરનારી થોકેથોક,
ઉન્નત રાખીને ડોક, આવે દળ બાંધી.

વિધવિધ વાણી ને વેશ, વિધવિધ રંગો ને કેશ !
તોયે નવ દ્વેષ લેશ દાખવતાં આવે;
દેતાં ડગ એકતાલ, નિર્ભયતાની મશાલ
લઈને કંગાલ કેરી સેના આવે.
દેખો ! રે કાલ કેરી સેના આવે.

ગરજે નવલાં નિશાન, નવલાં મુક્તિનાં ગાન :
ઊડત ધ્વજ આસમાન સિંદૂરભીંજ્યો;
ઊભાં સબ રાષ્ટ્ર દેખ, થરથર પૂછે હરેક,
કંકુબોળેલ એ કહો જી કોણ નેજો ?
ગગને દેતા હુંકાટ, ઝલમલ જ્યોતિ લલાટ,
વદ, હો બંધુ વિરાટ ! ક્યાં થકી તું આવે ?
માનવજાતિને કાજ આશાવંતા અવાજ,
શા શા સંદેશ આજ તું સંગે લાવે ?
રંકોનાં લાખ લાખ દળ વાદળ આવે.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

અમે માનવ-મંદિર કેરી નવતર રચના અનેરી,
સોંપી તમને, નમેરી માલિક ધનવંતા !
તમ પર ઇતબાર ધરી, વેઠ્યાં દુઃખ મરી મરી,
બોજા ચૂપ કરી રહ્યા પીઠ પર વહંતા.
આજ નીરખી એ આલીશાન, જૂગજૂનાં બાંધકામ,
ધ્રૂજે અમ હાડચામ, હૈયાં અમ ધડકે;
ધવલાં એ દિવ્યધામ, કીધાં શીદ તમે શ્યામ !
છાંટ્યાં પ્રભુના મુકામ રંક તણે રક્તે.
અમે એ સહુ ધોવા કલંક, ધોવા તમ પાપપંક,
દિલના વિષડંખ સૌ વિસારી અહીં આવ્યાં;
સહુને વસવા સમાન ચણવા નવલાં મકાન,
ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન લોકસંઘ આવ્યા;
દેખ મહાકાલનાં કરાલ સૈન્ય આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

તમે રૂંધી નભના ઉજાસ, પ્રભુજીના પવન-શ્વાસ;
રચિયાં રૌરવી ખાસ યંત્ર કારખાનાં;
લેવા ધનના નિચોડ, છૂંદ્યાં મનુબાગછોડ,
બાફ્યાં અમ કોડભર્યાં બાલ-પુષ્પ નાનાં.
તમે પૂરી અમ પુત્રીઓને, ભોળી સાવિત્રીઓને,
કોમળ કળીઓને છેક વેશ્યામંદિરીએ;
ટુકડા રોટીને કાજ, વેચે વનિતાઓ લાજ,
એવા તમ રાજના પ્રતાપ શે વીસરીએ.
હાય એ સહુ આશા અમારી, સૂતી હત્યાપથારી,
એને રુધિરે ભીંજાડી નયનો અમ લાવ્યાં;
નૂતન શક્તિનો તાજ પહેરી શિર પરે આજ,
માનવમુક્તિને કાજ રંક-સૈન્ય આવ્યાં.
જોજો કંગાલ તણાં દળ-વાદળ આવ્યાં.

અમે ખેતરથી વાડીઓથી, જંગલ ને ઝાડીઓથી
સાગરથી ગિરિવરથી સુણી સાદ આવ્યા;
અમે નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
માનવને મુક્તિદાન દેવા સહુ આવ્યાં.

હવે કંપો રે ઓ કૃપાલ ! કંપો અમ રક્ષપાલ !
પરની રોટીના ભક્ષનાર તમે કંપો !
છલના કિલ્લા ને કોટ કરવા સબ લોટપોટ,
આવે લંગોટધારી સૈન્ય : હવે કંપો !
માનવ આત્માની માંહી જુગજુગથી જે છુપાઈ,
ભાઈભાઈની સગાઈ, મુક્તિની પિપાસા;
એ છે અમ અસ્ત્રશસ્ત્ર, કોટિ કોટિ સહસ્ત્ર,
અકલંકિત ને અહિંસ્ત્ર : એ અમારી આશા.
આખર એની જ જીત : સમજી લેજો ખચીત,
ભાગો ભયભીત જાલિમો ! વિરાટ આવે,
નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતાં શ્રદ્ધાનું ગાન,
એકતાલ એકતાન લોકસૈન્ય આવે.
દેખ ! દેખ ! કાલનાં અપાર કટક આવે.